PRETORIA 
1996-09-12

en

UITSPRAAK

Die applikant beweer dat hy die eerste en derde respon-dente in diens geneem het op 30 Mei 1992, ooreenkomstig skrif-telike dienskontrakte van daardie datum, wat aangeheg is by die stukke as aanhangsels A en B en waarop die duimacdrukke van die eerste en derde respondente verskyn. Die eiendom van die applikant is nie slegs gedeelte 2 van die gemelde plaas Vlak-fontein nie, raaar ook gedeelte 8 en gedeelte 5. Die respondente was werknemers van die applikant, wat op die grond werksaam was. Ek sal na die geheel verwys as die plaas. Die aktiwiteite van die plaas behels onder andere landbougewasse en veeboerdery.

Die applikant se dat hulle werknemers was, maar regmatig afgedank is en tans nie meer regmatige werknemers van die plaas is nie en het beweer dat daar geen basis is waarop die respondente die eiendom kan okkupeer of daarop teenwoordig mag wees nie. Hy het op 21 Oktober 1995 aan die eerste respondent 'n finale skriftelike waarskuwing gegee, -waarop die eerste respondent sy duimafdruk aangebring het, in terme waarvan hy gewaar-sku is dat hy die tweede respondent en sy gesin onregmatig op die plaas huisves en dat die tweede respondent van die ander arbeiders opstook.

Die applikant beweer dat die ooreenkoms nie nagekom is deur die eerste respondent nie en dat die eerste respondent daarna skriftelike kennisgewing van diensbeeindiging ontvang het, raaar weier om die ontvangserkenning te teken. Daar is tyd gegun tot 3 Februarie 1996 aan die eerste respondent om die plaas te verlaat met sy familie en roerende bates en hy weior om dit te doen. Op 11 Februarie 1996 is dit uitdruklik aan die eerste respondent uitgewys dat hy en sy familie met hulle roerende bates 'n redelike tyd gegun is om die plaas te ontruim .en daar is verder skrif telik ooreengekom dat aan horn 'n verdere 30 dae gegun sou word om die plaas te verlaat. Die dokument is aangeheg as aanhangsel F.

Wat die tweede respondent betref, is die saak van die applikant dat hy in diens geneem is op 1 Mei 1993 kragtens 'n skriftelike kontrak, aangeheg as aanhangsel G. Mag ek byvoeg dat hy die dokument ook onderteken het by wyse van sy duimaCdruk. Die tweede respondent is volgens die applikant herhaaldelik mondeling aangemaan om sy intimidasie te staak en op 3 Maart 1994 het hy sy tweede skriftelike aannanmg ontvang. Dit is aangeheg as aanhangsel H.

Op 13 April  1994  is  'n kennisgewing van verhoor aan die tweede respondent oorhandig,  maar hy het geweier om ontvangs daarvan by wyse van ondertekening te erken. Op 15 April 1994 het die dissiplinere verhoor plaasgevind en is die oortred.lugs deur die tweede respondent begaan,  onder andere intimidasie, roekelose en nalatige bestuur van die trekker, werkverlating sender verlof en slaap aan diens gestel. Hy het' geen verde-diging gehad nie. Hy het 'n skriftelike kennisgewing van diensbeeindiging op daardie datum ontvang, maar geweier om daarvoor te teken. Hy is met ander woorde afgedank. Hy is gevolglik, so beweer die applikant, onregmatig in okkupasie van die eiendom vanaf 15 April 1994. Hy het intussen vir hom 'n motorvoertuig aangekoop, werk elders en stook die ander arbeiders op deur hulle te se dat hulle 'n klein salaris ontvang en hy 'n motor kan bekostig.

Hy is ook op 31 Mei 1996 in hegtenis geneem deur die Hendrina polisie nadat hy, soos die applikant beweer, die applikant se skape gesteel het en dit vervoer het in sy voertuig. Dit is gemeensaak dat hy deur die polisie betrap is waar hy met die applikant se skape in sy voertuig bp pad was.
Die derde respondent het gedurende Januarie 1996, volgens die applikant, horn mondeling versoek dat sy diens beeindig word, aangesien "hulle gaan loop". In die lig daarvan dat die derde respondent die seun is van die eerste respondent, en die enigste seun wat in sy diens was, is 'n oor'eenkoms aangegaan tussen die applikant en die eerste respondent waarna ek verwys het, aanhangsel D, verbreek deur die diensbeeindiging van die derde respondent. Op 25 Januarie 1996 het die derde respondent skriftelike kennisgewing van sy diensbeeindiging ontvang, maar hy weier om die plaas te verlaat.

Hy sit verder uiteen dat die applikant die plaas oorgeneem het meer as 15 jaar gelede van sy vader, mnr Ben van der Merwe, toe die oorlede is en dat hy ontken dat hyself, tweede en derde respondente werknemers  van die plaas was. Hy stel  dit  dat hulle "labour tenants", huurarbeiders was.
Die  stelling  word   soos  volg  gemotiveer.      	Ek  haal   die pa-ra'graaf aan, dit is paragraaf 10:

Dit dan wat die tersaaklike stellings van die eerste respondent betref.
Die tweede respondent, Jacob Vusimuzi Sibanyoni, stel dit dat hy die eedsverklaring van die eerste en tweede respondente gelees het - dit most seker 'n fout wees, dit verwys na die derde respondent - en dat hy die inhoud daarvan bekragtig as korrek insoverre dit na horn verwys.

Die tersaaklike stelling in sy eedsverklaring is - in paragraaf 4, wat die subnommering dra van l1.l:
"I deny that applicant employed me on 1st May 1993, I started working for applicant milking cows since I was 13 years old. I later did various functions on the farm such as gardening, reaping crops, tractor driving and so forth. On or bout 24th April 1994 applicant wrongfully dismissed me from work accusing me of having 'an ANC mind'. I continued to live on the farm. Applicant took advantage of me because I am illiterate. He even boasted that he would let me attach my thumb print on documents even though I do not understand their contents." 

En in paragraaf 11.6:
"I have instructed my legal  representative to apply to the  Director-General   of   Land  Affairs   for  an   award   no occupy the land in question." 

Die res van die eedsverklaring handel met die vervoer van die gesteelde skape.
Die eedsverklaring van die derde respondent, Shaka Isaac Sibanyoni, insoverre dit ter sake is, stel dit in paragraaf 3 dat die eedsverklaring van die eerste respondent aan hom voorgelees is en dat hy die inhoud daarvan bevcstig, insoverre dit op horn betrekking het. Hy se dan in paragraaf i, wat genommer is 12.1:
"12.1 I deny that in January 199 6 nor at any Lime I requested that my services be terminated nor that 'we are leaving'. Applicant terminated my services by stating that I should chase my brother, the second Respondent, from our parental home, failing which I should not come back to work. 
12.2 I truly state that at all material times hereto I was able and willing to continue working on the farm in question.
12.3 I   deny   that   I   received   a   notice   terminating   my services.    After Applicant stated to me that if my brother, the Second Respondent refused to vacate the farm   we   should   all   leave,    Applicsmt   produced   a document and ordered me to sign.    I refused." 
En dan in paragraaf 7:
"I do not accept that Applicant had a valid and justifiable reason to terminate my right to occupy and use the farm in question. I have instructed my legal representative to apply to the Director-General of Land Affairs for an award of the portion of the said farm. I aver that I have -a right to occupy and use the said land."
Dit is die tersaaklike dele uit die verklarings van die drie respondente.

oomblik ter

Wat nie vermeld word nie,  is die volgende wesenlike feite wat 'n antwoord verg in die lig van die applikant se saak en die skriftelike kontrakte:

2.	Het hy maandeliks meel ontvang?
3.	Het hy etes ontvang?
4.	Hoeveel beeste kon hy aanhou?
5.	Waar het die beeste geloop?
6.	Het hy kontantloon ontvang?
7.	Watter oeste het hy ingesit?
8.	Waar het hy die oeste verbou en hoe groot is 	die land wat hy gebruik het?

“'n per soon
(a)	wat op 'n plaas woon en die reg het om 	daarop te woon,
(b)	wat die reg het of gehad het om grond vir 	verbouing of weiveld op die plaas in 	paragraaf (a) bedoel of 'n ander plaas van 	die eienaar te gebruik en as teenprestasie 	vir daardie reg arbeid aan die eier.aar of 	huurder verskaf of verskaf het;    en

dieselfde 
'n Plaaswerker is 'n persoon wat in diens is op 'n plaas ingevolge 'n dienskontrak wat voorsiening maak dat:
“(a) in ruil vir die arbeid wat hy/sy aan die eienaar/ huurder van die plaas lewer, hy/sy hoofsaaklik in kontant of in 'n ander vorm van vergoeding betaal sal word en nie hoofsaaklik in die reg om grond te bewoon en te gebruik nie; en' 

Daar is sekere definisies aangehaal van wat 'u "labour tenant", 'n huurarbeider sou wees uit 'n handboek en uit die wet, die Naturelletrust en -grondwet van 1936, maar dit is irrelevant.. Ons moet ons in hierdie saak beperk tot die definisie wat die wet self in artikel 1 aan ons gee en dit is in daardie sin wat die woord huurarbeid gebruik en die beskerming verleen word in artikels 3 en 5 van Wet 3 van 1996.
Nie alleen het die verweerders nie daarin geslaag om 'n verweer uit te maak nie, dit is myns insiens duidelik bewys op die stukke voor my dat die verweerders nie kwalifiseer as huurarbeiders in terme van Wet 3 van 1996 nie.
Dit volg dus dat die bevel toegestaan moet word soos geeis in- die kennisgewing van mosie en wel soos volg:
1.	Die drie respondente en hulle gesinne sowel as hul roerende bates word gelas om binne twee weke vanaf datum van hierdie bevel die plaas van die applikant te ontruim en by versuim daarva'n word die balju van die distrik Middelburg, Gauteng gelas om toe te sien tot uitvoering van hierdie bevel en, indien nodig, die samewerking van die Suid-Afrikaanse Polisie in die verband te verkry .
2.	Die respondente word gesamentlik en afsonderlik   gelas om die koste van hierdie aansoek te betaal.
---oOo---