|
|
[Home]
[Databases]
[WorldLII]
[Search]
[Feedback]
South Africa: Supreme Court of Appeal |
[Database Search] [Name Search] [Recent Decisions] [Noteup] [Help]
Saakno. 469/88
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA (APPèLAFDELING) In die saak tussen:
XOLANI MOSES STUURMAN Appellant
en
DIE STAAT Respondent
CORAM: HEFER, NESTADT, et MILNE ARR
VERHOOR: 9 Mei 1989 GELEWER: 22 Mei 1989
UITSPRAAK HEFER, AR
Monwabisi Fanayo is op 10 Desember 1985 in Kwa Nobuhle,
'n woonbuurt naby Uitenhage om die lewe gebring. Hy is dood gebrand. Vroeg die oggend van 12 Desember 1985 is die huidige appellant gearresteer weens sy vermeende aandadigheid aan die moord. Nadat hy gedurende die voormiddag by die
2
speurderskantore op Uitenhage ondervra is, is hy kort na 2 uur
die middag na landdros Smit geneem aan wie hy na verwagting 'n
verklaring
sou maak. In ooreenstemming met die gewone prosedure het Mnr Smit sekere vrae
aan die appellant gevra ten einde te verseker
dat die voorgenome verklaring
vrywillig afgelê sou word. Tydens hierdie ondervraging het appellant te
kenne gegee dat hy nie
bereid was om 'n verklaring af te lê nie. Sy woorde
was: "Ek wil nie praat nie. Ek is nog deurmekaar soos ek geslaan is deur
die
polisie". Gevra of hy enige beserings gehad het, het hy gesê: "Ja, my
voete was geboei, my arms was vasgemaak en ek was
geskok". Landdros Smit het die
beserings wat hy self waargeneem het, soos volg genotuleer: "Bopunt albei voete
net onder die maermerries
is daar stukkende plekke - skaafmerke. Om beide
bo-arms is skaafmerke". Gevra hoe hy aan die beserings gekom het, het appellant
gesê:
"Die speurder het my so geboeie en geskok". As gevolg van hierdie
mededelings het Mnr Smit geweier om 'n
verklaring van die appellant te neem.
Twaalf dae later, op 24 Desember 1985, is die appellant
3
na 'n ander landdros, Mnr Smith, in Port Elizabeth geneem. Aan Mnr Smith
het hy sy betrokkenheid by die moord erken. In die verklaring
wat hy by hierdie
geleentheid afgelê het, het hy te kenne gegee dat hy lid was van 'n groep
persone wat die oorledene na 'n
oop stuk grond in Kwa Nobuhle geneem het en daar
verbrand het omdat hy 'n polisie-verklikker was. Appellant het erken dat hy self
petrol oor die brandende liggaam van die oorledene gegooi het.
Die bekentenis
aan Mnr Smith is gemaak op 'n stadium nadat die appellant reeds sekere plekke in
Kwa Nobuhle wat in verband gebring
kan word met die moord aan luitenant du
Plessis van die polisie op Uitenhage uitgewys het. Uit sy beskrywing aan du
Plessis van wat
by elke plek gebeur het, het sy aandadigheid aan die moord
duidelik geblyk.
Appellant en drie mede-beskuldigdes het later voor die hof
a quo (SOLOMON Wn R en twee assessore) verskyn op 'n aanklag van moord.
By die verhoor het die Staat die bekentenis aan landdros Smith
en luitenant du
Plessis se getuienis oor die
4
uitwysings aangebied. Beswaar teen die toelaatbaarheid van die
getuienis
is geopper op grond daarvan dat die bekentenis en die
uitwysings, volgens die
appellant, nie vrywillig gemaak is nie.
Gevolglik is 'n sg. verhoor binne 'n
verhoor gehou. Getuienis is
voorgelê oor die omstandighede waaronder
die uitwysings geskied
het en die bekentenis gemaak is. Na aanhoor van die
getuienis
het die verhoorhof bevind dat
"... the accused has not discharged the onus which rests upon him of establishing that his statement to the magistrate, Mr. D.F.M. Smith, is inadmissible. In so far as the pointing out is concerned, it is clear from the evidence which was given by lieutenant du Plessis that the accused went with him voluntarily and made the pointing out."
Die getuienis is gevolglik toegelaat. In sy finale uitspraak het die verhoorhof appellant se mededelings aan luitenant du Plessis by die uitwysings buite rekening gelaat maar nogtans bevind dat sy aandadigheid bewys is. Appellant en twee van sy mede-beskuldigdes is skuldig bevind aan moord sonder versagtende omstandighede en ter dood veroordeel.
In die huidige appèl (waartoe die mede-beskuldigdes nie
5
partye is nie) is slegs een vraag te berde gebring nl. die
toelaatbaarheid van die bekentenis aan landdros Smith en luitenant du Plessis
se
getuienis oor die uitwysings. Appellant se advokaat het toegegee dat die
bevindings hierbo aangehaal gebaseer is op die hof a quo se oordeel oor
appellant se geloofwaardigheid in die verhoor binne 'n verhoor en van die
polisie-getuienis wat vir die Staat getuig
het. Hy het egter aangevoer dat die
uitspraak in die verhoor binne 'n verhoor mistastings bevat wat daarop dui dat
die geloofwaardigheid
van. die getuies nie behoorlik oorweeg is nie. 'n
Behoorlike beoordeling van al die beskikbare getuienis, so het die bstoog voorts
gelui, openbaar 'n sterk waarskynlikheid dat nóg die uitwysings aan
luitenant du Plessis nog die bekentenis op 24 Desember
1985 aan landdros Smith
vrywillig geskied het.
Ten einde die korrektheid van die betoog te beoordeel,
is dit nodig om te verwys na gedeeltes van die getuienis en van die hof a quo
se
uitspraak in die verhoor binne 'n verhoor. Wat die getuienis hetref, word eers
verwys na enkele aspekte wat nie
6
in geskil is nie. Uit die behandeling daarvan sal blyk wat die werklike
geskilpunte is.
Gedurende die voormiddag van 12 Desember 1985 is die
appellant in die speurderskantore op Uitenhage ondervra deur die
ondersoekbeampte,
adjudant-offisier Pentz, met konstabel Faleni as tolk. (Wat
tydens die ondervraging gebeur het, is een van die hoof geskilpunte.)
Na die
ondervraging het Pentz, Faleni en luitenant du Plessis die appellant na KWa
Nobuhle geneem. (Wat die doel van die besoek was
en wat in Kwa Nobuhle gebeur
het, is ook in geskil.) Kort na 2 uur die middag is die appellant na landdros
Smit geneem. Wat toe gebeur
het, is gemene saak en is reeds beskryf. Dit is ook
gemene saak dat konstabel Zibuko Smith wat die appellant na die landdros
vergesel
het die dokument waarin appellant se antwoorde op die landdros se vrae
genotuleer is (bew "G"), saamgeneem het toe hy die appellant
teruggeneem het na
die speurderskantore. (Oor wat daarna gebeur het, bestaan daar 'n geskil.)
Gedurende die periode vanaf 12 tot
24 Desember 1985 is die appellant in die
7
selle by die speurderskantore aangehou. (Sekere insidente gedurende hierdie
tydperk is ook in geskil.)
In breë trekke is appellant se weergawe die
volgende: By die ondervraging die oggend van 12 Desember 1985 het Pentz aan hom
gestel
dat hy betrokke was by die moord. Hy het dit ontken-. Pentz het hom
daarop met die vuis platgeslaan en geskop terwyl hy op die grond
gelê het.
Daarna het Faleni hom in opdrag van Pentz met 'n trap op geneem na 'n soort
platform ("landing") waar plastiese sakke
oor sy kop getrek is terwyl hy, aan
die hande en voete geboei, op die vloer gesit het. Iets wat vermoedelik drade
was, (hy kon weens
die bedekking van sy kop nie sien wat dit was nie) is styf om
sy bo-arms geplaas en toe is elektriese skokke op hom toegedien. Teen
hierdie
behandeling was hy nie bestand nie en het erken dat hy betrokke was by die
moord. Hy is teruggeneem na Pentz se kantoor waar
Pentz gesê het dat hy
appellant die plek sou gaan wys waar die oorledene verbrand is. Later het Pentz,
du Plessis en Faleni
hom na Kwa Nobuhle geneem waar verskillende plekke aan hom
uitgewys is.
8
Een daarvan was die plek waar die oorledene verbrand is en waar appellant kwansuis petrol oor hom gegooi het. Terug by die speurderskantore het Pentz gesê dat hy die appellant na 'n landdros gaan stuur en aan hom voorgelees wat hy vir die landdros moes vertel sonder om te openbaar dat hy aangerand was. (Dit is bekend dat hy die beweerde aanranding egter wel aan landdros Smit openbaar het.) Appellant se getuienis is voorts dat konstabel Zibuko Smith bew. "G" by hulle tërugkoms by die speurderskantore aan Pentz gegee het wat dit gelees, stukkend geskeur en in 'n snippermandjie gegooi het. Hy het Faleni opdrag gegee om appellant weer boontoe te neem. Appellant is weer die trap op geneem en weer elektriese skokke toegedien terwyl Pentz hom meegedeel het dat hy hom na 'n ander landdros gaan neem aan wie hy sou vertel wat hy, Pentz, wou gehad het hy moes sê. Hy is egter nie dieselfde dag na 'n ander landdros geneem nie; instede daarvan is hy in 'n polisiesel opgesluit en eers op 24 Desember 1985 na landdros Smith in Port Elizabeth geneem waar hy 'n bekentenis volgens Pentz se voorskrifte gemaak het. Terwyl
9
hy tussen 12 en 24 Desember aangehou is, is hy nie weer
aangerand nie maar op 19 of 20 Desember het Pentz hom uit die sel kom haal
en
hom ingelig dat hy hom na 'n kaptein gaan neem om die plekke wat op 12 Desember
in Kwa Nobuhle aan hom uitgewys is, aan die kaptein
uit te wys. By hierdie
geleentheid het Pentz hom met die dood gedreig indien hy nie aan die opdrag sou
voldoen nie.
Daarna is hy saam met luitenant du Plessis na Kwa Nobuhle waar
hy die betrokke plekke aan laasgenoemde uitrgewys het. Op 24 Desember,
voor hy
Port Elizabeth toe geneem is, het Pentz weer gedreig dat hy hom sou doodmaak
indien hy weer sou doen wat hy die vorige keer
gedoen het toe hy na 'n landdros
geneem is. Dit het hom laat besluit om sy aandadigheid aan moord te beken.
Die weergawe van die staatsgetuies is totaal anders.
Volgens Pentz en Faleni het die appellant by die eerste ondervraging die oggend van 12 Desember 1985 uit die staanspoor erken dat hy betrokke was by die moord. Beide van hulle ontken dat hulle die appellant op enige wyse en op enige stadium aangerand het of dat hy ooit die trap opgeneem is. Appellant
10
het tot so 'n mate sy samewerking verleen dat hy bereid was om hulle in Kwa Nobuhle te gaan wys waar vuurwapens versteek was. Dit was waarom Pentz, Faleni en luitenant du Plessis die appellant gedurende die voormiddag na Kwa Nobuhle geneem het. Volgens hulle was die geselskap tydens die besoek aan die woonbuurt nie naby enigeen van die plekke wat die appellant later aan luitenant du Plessis uitgewys het nie en is daar slegs in Mpangelestraat na vuurwapens gesoek (wat nie gevind kon word nie). Die uitwysings aan du Plessis was ook nie eers op 19 of 20 Desember 1985 nie maar wel die middag van 12 Desember. Pentz beskryf hoe dit gekom het dat die uitwysings nog dieselfde middag geskied het. Volgens hom was hy nie by die speurderskantore toe die appellant teruggebring is van landdros Smit af nie. Kort daarna het hy egter wel daar opgedaag. Op daardie stadium was die appellant by luitenant de Lange in die kantoor. Pentz het die appellant uitgevra oor die rede vir sy optrede by landdros Smit. Appellant se verduideliking was dat dit die landdros se tolk was wat hom aangeraai het om te beweer dat hy deur die
11
polisie aangerand is. Hy was nog steeds bereid, soos hy gedurende die
voormiddag onderneem het om te doen, om plekke wat met die moord
verbánd
gehou het, te gaan uitwys. Hý is toe vir hierdie doel aan du Plessis
oorhandig. Laasgenoemde se getuienis is
dat hy persoonlik niks van die
besonderhede van die moord geweet het nie; hy het eenvoudig na plekke gery
waarheen die appellant
hom beduie het. By elke plek wat uitgewys is, het
appellant hom vertel wat daar gebeur het. By elke plek het hy neergeskryf wat
die
appellant aan hom gesê het en telkens het die appellant die boek
waarin geskryf is, onderteken. Al die uitwysings en al die
mededelings is
vrywillig deur die appellant gemaak.
Wat betref die tydperk vanaf 12 tot 24
Desember 1985 het Pentz getuig dat hy die appellant op 16 Desember weer ondervra
het. Appellant
was bereid om 'n verklaring voor 'n
landdros af te lê
maar nie op Uitenhage nie omdat hy bang was dat dit bekend sou word dat hy dit
gedoen het. Hy het gevra om
na
'n landdros op 'n ander plek geneem te word. Pentz kon egter nie
12
daardie dag 'n landdros elders vind wat beskikbaar was nie. Op 23 Desember
het hy 'n boodskap ontvang dat die appellant hom in die
selle wou sien. Toe hy
die appellant daar gaan spreek het, wou laasgenoemde weet wanneer hy na 'n
landdros geneem sou word. Ook daardie
dag kon Pentz nie 'n landdros buite
Uitenhage vind wat beskikbaar was nie. Landdros Smith van Port Elizabeth was wel
beskikbaar op
24 Desember en daarom het hy die appellant op daardie datum na Mnr
Smith gestuur. Pentz-ontken dat hy die appellant op enige stadium
gedreig het.
Volgens hom was die appellant, behalwe op 12 Desember by landdros Smit, te alle
tye vanaf sy eerste ondervraging totdat
die bekentenis op 24 Desember
afgelê is, bereid en selfs begerig om 'n verklaring aan 'n landdros te
maak.
Pentz se weergawe van hoe dit gekom het dat bew. "G" stukkend geskeur
is, verskil ook van die van die appellant. Soos reeds aangedui,
is Pentz se
getuienis dat hy nie by die speurderskantore was toe appellant teruggebring is
van landdros Smit af nie en dat, toe hy
kort daarna wel by die kantore
13
opgedaag het, hy die appellant by luitenant de Lange in die kantoor aangetref
het. Volgens hom het hy by de Lange verneem waar bew.
"G" was. Die dokument kon
nie gevind word nie totdat die stukke daarvan in de Lange se snippermandjie
opgespoor is. Die stukke is
aanmekaar geplak en die dokument is in die dossier
geplaas. Luitenant de Lange bevestig Pentz se getuienis in hierdie verband. Hy
getuig dat hy bew. "G" in Pentz se afwesigheid van konstabel Zibuko Smith
ontvang het en op sy lessenaar neergesit het. Volgens hom
moes hy dit per
ongeluk saam met ander dokumente stukkend geskeur en weggegooi
het.
Voorgaande is die breë trekke van die getuienis in die verhoor
binne 'n verhoor. In die bespreking wat volg, sal verwys word
na bepaalde
aspekte daarvan en na ander getuienis wat nog nie genoem is nie.
Die hof a quo het appellant se bewerings verwerp en die getuienis van al die staatsgetuies aanvaar. Een van die hoof redes hiervoor was dat die hof van oordeel was dat die Staat bewys het dat appellant se bewering dat hy op die trapplatform
14
met elektrisiteit geskok is eenvoudïg nie waar kan wees nie
omdat
daar geen elektrisiteitstoevoer na die platvorm was
waardeur
noemenswaardige skokke veroorsaak kon word nie. Daar was nie
h
kragpunt op die platvorm nie. Daar was wel 'n telefoon
distribusiekas maar,
volgens 'n tegnikus van die poskantoor
(Jacobs) wat vïr die Staat getuig het, was die elektriese stroom
en
spanning in die kas so laag dat dit niemand kon skok nie.
Jacobs het egter
toegegee dat dit met 'n transformator en 'n klein
"P.C. Board" verhoog kon word. SOLOMON Wn R het hom soos
volg
uitgelaat:
"It seems clear therefore, that no source existed on the landing from which electric current could have been dráwn dïrectly to inflict any electrical shocks on any person. In our view it is more than unlikely that any form of transformer could or would have been used by Faleni to increase the strength of the current drawn from the telephone system. Not only was no such apparatus seen by the accused, but it is difficult to appreciate how a current of so low a voltage and amperage, could have been so increased as to give the sort of shocks described by the accused - shocks so strong that his whole body shook. Moreover it would seem to be an elaborate or perhaps an over-elaborate system to employ."
15
Appellant se advokaat het aangevoer dat hierdie passasie ernstige mistastings openbaar en sy betoog is ongetwyfeld korrek. As rede vir die beskouing dat dit meer as onwaarskynlik is dat Faleni 'n transformator kon of sou gebruik het om die stroom te verhoog voer die belese regter aan dat appellant geen sodanige apparaat gesien het nie. Appellant is egter nie gevra of hy so-iets gesien het nie. Boonop is daar geen getuienis oor hoe 'n transformator en h-"P.C. Board" lyk nie.
Niemand weet of dit iets is wat 'n leek maklik sal raaksien nie.
Dit is
die eerste mistasting. As verdere rede word aangevoer dat dit moeilik
verstaanbaar is hóe die stroom tot so 'n mate
verhoog kon word dat
daarmee die soort skok veroorsaak kon word wat die appellant beskryf het. Wat
die verhoorhof oor die hoof gesien
het, is dat Jacobs spesifiek gevra is hoe ver
die stroom verhoog spu kon word deur die apparate wat hy genoem het en dat hy
nie kon
sê nie omdat hy nie voldoende kennis van die onderwerp gehad het
nie. Daar was dus geen getuienis wat bedenkinge kon wek of
die stroom tot
voldoende mate verhoog sou kon word nie.
16
Dit is 'n verdere mistasting. Die derde rede wat aangevoer word, is dat
die metode wat Jacobs genoem het, 'n ingewikkelde een sou
wees. Dit is
hoegenaamd nie wat Jacobs of enige ander getuie getuig het nie.
Myns insiens
gaan die verhoorhof se mistastings egter verder as wat uit die aangehaalde
passasie blyk. Appellant het nêrens
te kenne gegee dat die verdeelkas die
bron was van die elektrisiteit waarmee hy geskok is of selfs dat die bron
daarvan enigsins
op die platform was nie. Trouens, sy getuienis is dat hy nie
kon sien wat Faleni doen nie omdat sy kop eers bedek is en eers weer
oopgemaak
is nadat, wat dit ookal was wat om sy arms geplaas is, reeds verwyder was. Wat
die Staat met die getuienis van Jacobs probeer
bewerkstellig het, was om die
distribusiekas as moontlike bron uit te skakel en dusdoende die appellant tot
leuenaar te maak. Daardeur
is die hof egter op 'n dwaalspoor gebring wat tot
gevolg gehad het dat voor die hand liggende alternatiewe bronne (bv. 'n
verlengkoord
vanaf 'n kragpunt elders in die gebou) oor die hoof gesien is. Die
getuienis skakel
17
hoegenaamd nie die moontlikheid uit dat die appellant geskok kon
gewees
het op die platform nie en daar was derhalwe geen grond
vir die opmerking
elders in die uitspraak dat appellant se
getuienis oor die skokke "was in the
light of what was said by
Mr. Jacobs of the telephone department,
nonsensical".
Wat nog verder oor die hoof gesien is, is die
skaafmerke wat landdros Smit kort na 2 uur op
die dag van die
beweerde aanranding aan appellant se bo-arms opgemerk het.
Mnr
Smit het die merke soos volg beskryf:
"Die beserings was in my oordeel soos iets wat
byvoorbeeld om die arm of die been sou geklem sou
gewees het, soos 'n tou of draad of enigiets, en sulke
draaibewegings."
Sulke beserings pas
volmaak in by appellant se weergawe maar in
die weergawe van die
staatsgetuies is daar geen verduideliking
daarvoor nie. Die oggend toe
appellant gearresteer is het hy
geen beserings aan die arms gehad nie; die middag was dit daar.
Heeltyd was hy in polisiebewaring. Waar het hy aan sulke
beserings gekom? Nog die getuienis van die staatsgetuies
nóg
18
die uitspraak van die hof a quo bied 'n antwoord op
hierdie vraag.
Waar ek nou na die beserings aan appellant se bo-arms verwys
het, is dit gepas om die getuienis betreffende die ander beserings ook
te
behandel en aan te dui hoe die verhoorhof in verband daarmee ook fouteer
het.
Die skaafmerke aan appellant se enkels was die onderwerp van 'n hewige
geskil in die getuienis wat geen aandag ontvang het in die
verhoorhof se
uitspraak nie. Appellant het hierdie beserings daaraan toegeskryf dat Faleni,
terwyl die appellant geboei op die trapplatform
gesit het, getrap het op die
boeie om sy enkels. Faleni en Pentz ontkeh natuurlik die hele insident op die
platform. Beide van hulle
gee toe dat daar beserings aan appellant se enkels was
toe hy by landdros Smit opgedaag het. Beide van hulle beweer egter dat hulle
daardie beserings reeds opgemerk het toe die appellant vroeg die oggend
gearresteer is. Afgesien van die enkels, het appellant op
daar die stadium ook
'n besering aan die kop gehad en, volgens Pentz, het hy by sy arrestasie
verduidelik dat hy met sy meisie baklei
19
het en toe deur die "comrades" aangerand is. Volgens Faleni was die
verduideliking dat dit die meisie self was wat die appellant beseer
het.
(Appellant erken dat hy op daardie stadium reeds 'n kopbesering gehad het en,
hoewel hy in sy getuienis 'n ander verduideliking
daarvoor verskaf, is dit
gemene saak dat nog Faleni of Pentz nóg enige ander polisiebeampte
daarvoor verantwoordelik was.
Dit kan buite rekening gelaat word.)
Die aan-
of afwesigheid van die beserings ten tyde van die arrestasie was, net soos die
beserings aan die bo-arms, van bykans deurslaggewende
belang by die beoordeling
van appellant en die ander getuies se geloofwaardigheid. Daarom vind ek dit
eienaardig dat, soos reeds
genoem, dit geen aandag in die hof a quo se
uitspraak geniet het nie. Die indruk wat die uitspraak skep, is dat die hof
totaal onbewus was van die geskil daaroor, te meer
daar die belese regter in sy
uiteensetting van die getuienis te kenne gee dat "(at) the time of the arrest he
was dressed only in
a pair of underpants. No injuries were noticed on his body
by any of the policemen present, except a wound on
20
the back of the head ..." Ek vind dit nog meer eienaardig dat
daar geen
verwysing in die uitspraak is nie na 'n insident tydens
Faleni se
hoofondervraging. Reeds die eerste maal wat Faleni
in sy getuienis verwys het
na appellant se beserings het hy
beweer dat hy dit in sy sakboek aangeteken
het. Toe hy die
sakboek later weer in verband met die beserings genoem het,
het
die belese regter gevra of dit beskikbaar is en die
betrokke
inskrywing is ingehandig as bew. "R". Dit lees soos volg:
"0700: Questioned Xolani in connection with a
murder. He had an open wound at the back of his head and he told me that it was his girlfriend who hit him there and legs.(both legs bruised)."
Op daardie stadium het die aanklaer aandag gevestig op die feit
dat die
woorde "and legs. (both legs bruised)." met 'n ander pen
geskryf is as die
voorafgaande gedeelte van die inskrywing en
Faleni om 'n verduideliking
gevra. Faleni se antwoord was:
"M'Lord I cannot remember what the reason was why I used two
pens. I can only speculate." Wat tydens kruisondervraging
gebeur het, is
soos volg genotuleer: __
21
"Now I notice in your pocket book that the question of the injuries which you
noted in that pocket book, relating to the leg injuries,
is written in a
different
pen, is that correct? Yes.
But you say you cannot remember why
you used a
different pen? Yes, 'what I cannot remember is why
I used a different pen that day. What I can say is
that it is possible
that I, during the interview with
the accused, used, or took another pen from
the many
pens I had with me. I was using a pen, maybe it went
dry and I
had to take another one, or someone else came
and took the pen which I had in
my hand and I had to
use another one. That is all I can say.
I am talking
in particular about the note on the
injuries to the leg.
COURT: Pass me that book please Mr
Interpreter. Carry
on.
MR PILLAY: Now, I want to suggest to you
that that
note about the injuries to the leg were filled in after
the
accused had come back from the magistrate. No.
I made that entry, all of it
at the same time.
And that it would appear to me that the entry
in
relation to the leg injuries were sort of squeezed in
onto that
page.
COURT: I am going to make an observation here which
may be of
assistance here.
MR PILLAY: Yes M'Lord.
COURT: To the State
and to the defence. The entry
which appears on page 51 reads as
follows:
'He told me that it was his girlfriend who had hit him there and
legs.' And then in brackets:
'Both legs bruised.' I notice that in all the other entries at the completion of the entry, there is a very definite full
22
stop. There is no full stop at the end of 'who hit him
there', but the full stop does appear after the words
'and legs'.
MR PILLAY: Yes M'Lord, I noticed that as well, but I
do not know if we can draw the following inference from
that note book.
COURT: Well it is a matter of argument.
MR PILLAY: Yes M'Lord, but while Your Lordship is
looking at it, the word 'and' appears to start from
what could have been a full stop. I am just suggesting
it M'Lord, I cannot take it much further.
COURT: Yes, that is certainly an argueable point."
Die oorspronklike inskrywing is aan ons beskikbaar
gestel. Die woorde "and legs. (Both legs
bruised)" is
klaarblyklik met 'n ander pen geskryf as die voorafgaande
gedeelte
en dit is duidelik dat die eerste letter van "and" oor 'n
punt
getrek is wat aanvanklik na die woor.d "there" verskyn het. Die
inskrywing is die laaste een op die bladsy wat gelinieer is en
die laaste
drie woorde is boonop onder die laaste lyn ingedruk.
Die volgende bladsy
begin met 'n nuwe onverwante inskrywing.
Daar kan, om die minste te sê,
min twyfel wees dat die verwysing
na appellant se bene op 'n later stadium
geskryf is as die eerste
gedeelte van die inskrywing. In die afwesigheid van
'n aanvaarbare
23
verduideliking van hoe dit gekom het, moet so 'n
byvoeging
vanselfsprekend aansienlike bedenkings laat ontstaan oor
Faleni
se geloofwaardigheid. Die verhoorhof het dit egter oor die
hoof
gesien.
Wat appellant se beserings betref, verdien 'n ander
gedeelte van die uitspraak ook vermelding.
Daarin word
opgemerk:
"I come now to the injuries which the accused complained of to the magistrate in Uitenhage, Mr Smit. Mr Smit, hearing the complaints, examined the accused and found marks on the accused's wrists and ankles. Unfortunately but reasonably, he did not investigate when they had been inflicted. When he was called to give evidence, Mr Smit acknowledged having seen the marks on the wrists and the ankles of the accused and I think, if I recall correctly, also on his biceps. He described the marks on the biceps as similar to the marks on the wrists and ankles. Mr Smit, however, was adamant that the marks which he saw on the body of the accused, were not so fresh that they could have been caused that day, and they must have been caused that day if the story of the accused is to be accepted.
It was decided in the course of the trial that the Court should examine the accused's wrists and ankles. It did so, and found marks on both the wrists and the ankles of the accused. Far from persuading the Court however that these marks supported the accused's story,
24
they had exactly the opposite effect. If those marks on the accused's wrists and ankles were still visible when we inspected them, almost two years after they were allegedly inflicted on the 12 December 1985, they must have been so serious and so obvious when Mr Smit, the magistrate saw him, that he could not possibly have been in any doubt their having been inflicted shortly before he did see tham. Moreover, injuries so severe that the marks are still visible two years later, must have been very uncomfortable, if not extremely painful. Yet no person observed anything about the appearance, or the gait, of the accused which suggested that he was suffering any discomfort or pain, either when he went with Lieutenant du Plessis or at any time thereafter."
Dit is waar dat Mnr Smit getuig het dat die beserings
reeds drie of vier dae oud was toe hy dit
gesien het maar hy het
terselfdertyd toegegee dat hy nie 'n deskundige is nie
en dat dit
moeilik is om 'n mening uit te spreek. Toe aan hom gevra is
of
dit skaaf- of oop wonde was, was sy antwoord: "Dit is moeilik om
te
sê. Die vel is swart en die plekke was ooglopend 'n ligter
kleur, nie
bloederig nie, sover ek kan onthou". En toe hy gevra
is of 'n rofie wat hy sê hy volgens sy herinnering op die een
wond
gesien het binne ses ure kon gevorm het, was sy antwoord: "Dit
sal ek nie kan beantwoord nie". Myns insiens kan daar nie peil
25
getrek word op sy mening oor die ouderdom van die beserings nie.
Afgesien
daarvan dat hy nie oor die nodige kennis beskik het vir
'n betroubare mening
nie, het hy 'n ewe onbetroubare herinnering
van die beserings gehad. Dit blyk
uit wat ek reeds gesê het en
uit die volgende passasie uit sy
getuienis:
"Toe u vir hom, of toe u na hom gekyk het om te sien waar daar wel skaafmerke of wonde was, het u ooit opgemerk of opgelet dat daar wonde op sy gewrigte was?
Ek kan werklikwaar nie daarop antwoord nie. Ek het
net genotuleer 'arms'. Ek kan nie onthou presies waar
dit was nie.
U sien, u het genotuleer 'om beide bo-arms is
skaafmerke', is dit korrek? O ekskuus tog ja, dan
sou dit bo-arms gewees het ja."
Met die redenasie in die laaste paragraaf van die laas-aangehaalde passasie uit die uitspraak kan ek ook nie saamstem nie. Appellant het nie probeer te kenne gee dat sy beserings van 'n ernstige aard was nie en volgens sy beskrywing van hoe hy dit opgedoen het, kon dit ook nie ernstig gewees het nie. Die hof se afleiding uit die feit dat tekens daarvan byna twee jaar later nog sigbaar was, berus op blote bespiegeling.
Daar is twee verdere gedeeltes van die uitspraak wat
26
aandag verg. Die eerste lui soos volg:
"Coming now to the visit to the magistrate, Mr D.F.M. Smith in Port Elizabeth: This followed some ten days later than the visit which he had made to the magistrate Mr Smit in Uitenhage. During that ten days, apart from the time when Detective Warrant Officer Pentz saw him immediately before he went to court on the 17th or thereabouts, no member of the police team investigating the crime visited the accused. Not even the accused suggested that any member of the investigating team assaulted him. In fact he said specifically that the only time that he was assaulted was on the 12th. Nor did he suggest that at any time between the 12th and his visit to-Mr D.F.M. Smith in Port Elizabeth, was an attempt made to coerce him into making a statement."
Die laaste sin bevat 'n opsigtelike
mistasting: appellant se
getuienis dat Pentz hom op twee geleenthede met die
dood gedreig
het, is eenvoudig oor die hoof gesien.
Die laaste gedeelte waarna ek wil verwys is die
volgende:
"We have very carefully considered the story told by the accused about the events on the landing. One point which we had to consider, was how the accused was aware of the staircase and the landing at the top. This seemed to us to be inexplicable, unless the accused had been up that staircase. The explanation came from Lieutenant de Lange. He explained how, when the
27
accused returned from the magistrate in Uitenhage, he placed him in the area outside his door at the foot of the staircase, to wait for Warrant Offricer Pentz who was not in the office at the time. Later, noticing that the accused was not whefe he had placed him, he went to investigate and found the accused somewhere up the staircase. The accused clearly had had an opportunity of examining the staircase and probably the landing at the top of it."
Appellant se kennis van die platform op die trap was
van kardinale belang omdat hy slegs daarvan kon
geweet het indien
hy op een of ander stadium op die trap was.- Pentz en
Faleni
ontken dat hy soontoe geneem is en die vraag hoe hy
andersins
daarvan geweet het, het bo die staatsaak bly hang totdat die
laaste getuie, luitenant de Lange, in die verhoor binne 'n verhoor
getuig
het. Wat hy sê, blyk uit die aanhaling. Die probleem
met die bevinding
in die laaste sin is dat luitenant de Lange se
getuienis goedsmoeds aanvaar
is. So belangrik is die betrokke
gedeelte van sy getuienis dat dit deeglike oorweging verdien het.
Soos
reeds opgemerk, was hy die laaste getuie in die verhoor
binne 'n verhoor. Tot op daardie stadium was daar geen suggestie
dat
appellant self die trap bestyg het nie. Wat veral van
28
belang is, is dat so-iets nie in kruisondervraging deur die
aanklaer aan hom gestel is nie wat natuurlik gedoen sou gewees was indien
eersgenoemde bewus was van wat de Lange sou getuig.
Tereg dus, het appellant
se advokaat by die verhoor vir de Lange indringend ondervra en van hom verneem
dat hy niemand van die voorval
vertel het nie totdat hy, die dag voordat hy sou
getuig, sy kennis daarvan aan die ondersoekbeampte openbaar het. (Appellant se
kruisondervraging
was toe reeds afgehandel.) Volgens hom het hy sy "geheue laat
teruggaan" en die voorval toe onthou.
Hoewel de Lange se verduideliking
moontlik waar kan wees, spreek dit vanself dat die verhoorhof, indien die getuie
se geloofwaardigheid
behoorlik oorweeg is, bedenkinge daaroor moes gehad het
veral wanneer in aanmerking geneem word dat de Lange self getuig dat hy die
betrokke dag baie besig was met administratiewe werk; trouens, dit is juis omdat
hy so besig was dat hy bew. "G" stukkend geskeur
en byna verlore laat gaan
het.
Dit val dus vreemd op dat hy die appellant se niksbeduidende
29
optrede bykans twee jaar later kon onthou. Wat ek egter nog vreemder vind is
dat de Lange se geloofwaardigheid en die aanvaarbaarheid
van sy verduideliking
waarom die aanklaer nie betyds ingelig is oor die voorval nie nêrens in
die verhoorhof se uitspraak bespreek
of selfs genoem word nie. So belangrik, en
terselfdertyd so klaarblyklik verdag, was sy getuienis dat die verhoorhof se
versuim om
die redes te verskaf waarom dit aanvaar is, die onuitwisbare indruk
laat dat dit nie behoorlik oorweeg is nie.
In die lig van die leemtes in die
hof a quo se uitspraak waarna tot dusver verwys is, moet diê betoog
dat die geloofwaardigheid van die getuies in die verhoor binne 'n
verhoor nie
behoorlik oorweeg is nie, gehandhaaf word. Daarom is dit nou die taak van
hierdie hof om te doen wat die verhoorhof versuim
het om te doen.
Ek is nie van voorneme om die kwessie van geloofwaardigheid volledig te bespreek nie. Uit wat ek reeds gesê het blyk dit dat daar verskeie opsigte is waarin daar
30
ernstige bedenkinge bestaan oor die geloofwaardigheid veral van Faleni, de
Lange en Pentz. Terselfdertyd moet ek egter ook sê
dat ek twyfel het oor
die appellant se geloofwaardigheid in alle opsigte. Ek glo byvoorbeeld vir geen
oomblik dat Pentz hom voorgesê
het oor die inhoud van sy bekentenis of oor
die plekke wat hy aan du Plessis uitgewys het nie. Ek glo ook nie dat die
uitwysings
aan du Plessis eers op 19 of 20 Desember 1985 geskied het nie. Word
die waarskynlikhede, wat gróotliks blyk uit wat reeds
gesê is,
egter in aanmerking geneem, meen ek dat die gevolgtrekking onvermydelik is dat
die bekentenis en die uitwysings inderdaad
nie vrywillig gemaak is nie.
Ek
het reeds daarop gewys dat die appellant tydens sy besoek aan landdros Smit
vroeg die middag van 12 Desember 1985 beserings aan
sy bo-arms gehad het wat hy
nie by sy arrestasie enkele ure vantevore gehad het nie, en op die feit dat die
aard van hierdie beserings
volmaak inpas by sy beskrywing van 'n aanranding
terwyl geen verduideliking daarvoor te vinde is in Pentz en Faleni se weergawe
nie.
In die afwesigheid van so 'n
31
verduideliking, en van 'n aanvaarbare verduideliking vir die feit. dat die
appellant bewus was van die platform op die trap waar hy
beweer dat hy die
beserings opgedoen het, moet aanvaar word dat hy waarskynlik wel aangerand is
soos hy beweer voordat hy na landdros
Smit geneem is. Dit is gemene saak dat hy
landdros Smit van die aanranding vertel het. Daarom is dit totaal onwaarskynlik
dat hy,
feitlik onmiddellik by sy terugkoms by die speurderskantore, homself
vrywillig bereid.sou verklaar om plekke te gaan uitwys wat verband
gehou het met
die bewerings teen hom. Dit is veel meer waarskynlik dat hy dit gedoen het na 'n
verdere aanranding.
Waar dit die geval is, ontstaan die vraag waarom hy
twaalf dae later oënskynlik vrywillig 'n bekentenis aan landdros Smith
gemaak
het sonder 'n woord te rep oor die feit dat hy aangerand is en nadat hy
uitdruklik aan die landdros verklaar het dat hy inderdaad
nie aangerand is nie.
Hierdie vraag moet beantwoord word op die basis dat die weergawe van die
staatsgetuies geen verduideliking
bied vir sy frontverandering
32
nie terwyl appellant se verduideliking is dat hy met die dood gedreig is en dat dit hierdie dreigemente was wat hom van besluit laat verander het. Appellant se verduideliking is myns insiens in ooreenstemming met die waarskynlikhede. Dit moet in gedagte gehou word dat twaalf dae verloop het sedert appellant se besoek aan landdros Smit, dat Pentz die appellant op 23 Desember in die sel besoek het en dat hy die bekentenis die volgende dag gemaak het. Pentz beweer dat, hoewel appellant deurgaans bereid was om 'n verklaring voor 'n ander landdros af te lê, hy eers op 24 Desember na landdros Smith geneem is omdat geen ander landdros voor daardie datum beskikbaar was nie. Dit is moeilik om hierdie bewering te aanvaar. Wat myns insiens insiggewend is, is dat die bekentenis gemaak is die dag nadat Pentz die appellant besoek het. Ek beskou dit nie as bloot toevallig dat 'n beskikbare landdros 'n dag na die besoek gevind is nie. Dit is veel meer waarskynlik dat Pentz eers na 'n landdros begin soek het nadat hy die appellant op 23 Desember nogmaals gedreig het en hy redelik seker was die vroeëre gebeure in landdros Smit se kantoor
33
nie herhaal sou word nie.
My gevolgtrekking is derhalwe dat nóg die
bekentenis nóg luitenant du Plessis se getuienis oor die uitwysings
toegelaat
moes gewees het. (Ek mag terloops opmerk dat die Staat nie gesteun het
op art 218(2) van die Strafproseswet, 1977 nie. Ek behandel
dus nie die vraag of
getuienis oor die uitwysings kragtens die bepalings van die artikel toelaatbaar
sou gewees het nie. Op sigself
is dit in elk "geval onvoldoende om die appellant
met die misdaad te varbind). Aangesien daar geen ander getuienis is wat die
appellánt
met die moord verbind nie was die advokate dit eens dat die
skuldigbevinding ter syde gestel moet word ingeval van 'n bevinding soos
die een
wat ek so pas gemaak het.
Die appèl slaag en die appellant se
skuldigbevinding en vonnis word ter syde gestel.
J J F HEFER, AR - NESTADT JA Stem saam
MILNE, JA
SAFLII:
|
Terms of Use
|
Feedback
URL: http://www.saflii.org/za/cases/ZASCA/1989/58.html
.PDF of original document
.RTF of original document