[Home] [Databases] [WorldLII] [Search] [Feedback] South Africa: Supreme Court of Appeal

You are here:  SAFLII >> Databases >> South Africa: Supreme Court of Appeal >> 1988 >> [1988] ZASCA 44

[Database Search] [Name Search] [Recent Decisions] [Noteup] [Help]

S v Willemse and Others (2/87) [1988] ZASCA 44 (13 May 1988)

.PDF of original document

.RTF of original document

DAMON WILLEHSE EN ANDERE Appellante en

DIE STAAT Respondent

Saaknommer SS 2/87 cg

IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA (APPêLAFDELING)

In die saak tussen:

1.	DAMON WILLEMSE (BESK. 1)
2.	JAPIE SAMUELS (BESK. 2)
3.	WILLEM LEWIS (BESK. 3) Appellante
4.	ABRAHAM KOELMAN (BESK. 6)
5.	CHARLIE BOLSOM (BESK. 8)

en
DIE STAAT Respondent
CORAM: HEFER, SMALBERGER, et STEYN ARR
VERHOOR: 15 Maart 1988
GELEWER: 13 Mei 1988

UITSPRAAK

STEYN, AR

2.

STEYN, AR
Op 5 Januarie 1987 het die vyf appellante en drle mede-beskuldigdes, In die Kaapse Hooggeregshof voor Lategan, R en twee assessore tereggestaan op vier aanklagtes wat almal betrekking het op misdade gepleeg op dle plaas Koornlandsdrif in die distrik van Malmes= bury op Saterdagnag, 28 Desember 1985. Hulle is almal jong Kleurling mans of seuns. Om verdere verwysing na hulle te vergemaklik sit ek hul besonderhede tábelge= wyse uiteen. Ek gee eers die nommer van elkeen as be= skuldigde tydens die verhoor, dan elkeen se naam, ouder= dom ten tyde van die verhoor, en nommer as appellant. Hul mede-beskuldigdes word ook ingesluit. Beskuldigde no 1 : Damon Willemse, 25 : Appellant no 1 Beskuldigde no 2 : Japie Samuels, 22 : Appellant no 2 Beskuldigde no 3 : Willem Lewis, 21 : Appellant no 3

Beskulidgde ...

3.

Beskuldigde no 4 : Jan Ceylon, 19
Beskuldigde no 5 : Ernest Hendricks,± 19
Beskuldigde no 6 : Abraham Koelman, 21 : Appellant no 4
Beskuldigde no 7 : Frans Konstabel, 13
Beskuldigde no 8 : Charlie Bolsom, 15 : Appellant no 5
Die eerste aanklag was huisbraak met die opset om 'n misdryf aan die aanklaer onbekend te pleeg deurdat hulle met daardie opset by die woning van Mev Hester Anna Johanna Heydenrych ingebreek het.
Die tweede aanklag was verkragting van die gemelde Mev Heydenrych.
Die derde aanklag was roof met verswaren= de omstandighede deurdat hulle Mev Heydenrych van geld, 'n polshorlosie, alkoholiese drank en tabak beroof het.

Die vierde aanklag was een van moord op

Mev Heydenrych deurdat hulle haar wederregtelik en op= setlik gedood het deur haar te skop, te trap of andersins

aan

4.

aan te rand.

By die aanvang van die verhoor was daar

nege beskuldigdes. Voordat hulle gevra is om te pleit het die Staat egter al die aanklagtes teen die negende beskuldigde, Booi Adonis, teruggetrek. Die oorblywende agt beskuldigdes het daarna onskuldig geplelt. Hulle was deur pro deo advokate verdedig. Die saak het toe voortgegaan teen die agt. Beskuldigdes 1 tot 6 en 8 is op aanklagtes 1, 2 en 4 skuldig bevind soos aangekla maar op aanklag 3 slegs aan diefstal van die betrokke goed. Beskuldigde no 7 is op al die klagtes onskul= dig bevind. Die rede daarvcor is dat die hof bevind het dat hy op 28 Desember 1985 slegs 12 jaar oud was en dat in weerwil daarvan dat dit bo redelike twyfel bewys is dat hy aan al vier die misdade deelgeneem het dit nie ook bewys is dat hy toe doli capax was nie.
Nie een van die oorblywende beskuldigdes het na skuldigbevinding getuig ter bewys van versagtende

omstandighede ...

5. omstandighede nie. Na aanhoor van argumente en van die getuienis van Mev M L Dearham, 'n proefbeampte van die Departement van Gesondheidsdienste en Welsyn in die
Administrasie van die Raad van Verteenwoordigers, wat deur die Staat geroep is om te getuig m.b.t. beskuldig= des 3, 4 en 5, het die hof egter bevind dat daar t.a.v. die moord versagtende omstandighede was in die gevalle van beskuldigdes 4, 5 en 8. Na aanhoor van verdere ge= tuienis deur Mev Dearham t.a.v. beskuldigdes 3 en 6 en die inhandiging van die verslag van 'n ander proefbeampte, Mnr Titus, aangaande beskuldigde no 8, is die beskuldigdes soos volg gevonnis: beskuldigdes 1, 2, 3 en 6 klagte 1 (huisbraak) : 6 maande gevangenisstraf klagte 2 (verkragting): die doodstraf klagte 3 (diefstal) : 6 maande gevangenisstraf klagte 4 (moord) : die doodstraf.

beskuldigdes ...

6.

beskuldigdes 4 en 5

klagte 1 : 3 maande gevangehisstraf
klagte 2 : 10 jaar gevangenisstraf
klagte 3 : 3 maande gevangenisstraf
klagte 4 : 10 jaar gevangenisstraf

beskuldigde no 8

klagte 1 : 3 maande gevangenisstraf
klagte 2 : 5 jaar gevangenisstraf
klagte 3 : 3 maande gevangenisstraf
klagte 4 : 5 jaar gevangenisstraf
Geeneen van die vonnisse aan beskuldigdes 4, 5 en 8
opgelê is samelopend nie.
Met verlof van die geleerde verhoorregter kom beskuldigdes 1, 2, 3 en 6 nou in hoër beroep teen hul skuldigbevindings en vonnisse en beskuldigde 8 teen die vonnisse aan hom opgelê. Beskuldigdes 4 en 5 het nie aan= soek gedoen om verlof om te appelleer nie. Die deelname van beskuldigde no 6 word by die oorweging van die meriete ook behandel weens die effek daarvan op sy strafwaardigheid.

Gerieflikheidsonthalwe sal ek in hierdie uitspraak na appellante en hul eertydse mede-beskuldigdes

bly
7. bly verwys as beskuldigdes met die nommers wat aan hulle as sulks gedurende die verhoor toegeken was, en waar dienlik ook op hul name noem.
Die hieropvolgende uiteensetting is ge= grond op feite wat erken, onbetwis of nie wesenlik in geskil is nie.
Koornlandsdrif is 'n geskiedkundige Bolandse plaas geleë aan die wesoewer van die Bergrivier ongeveer 4 km van die dorpie Hermon af in die distrik van Malmesbury en die wyk Riebeeck-Wes. Die huidige eienaar daarvan is 'n sekere Mnr Heydenrych wat dit sedert 1975 bewoon en bewerk. Hy is bygestaan in die boerdery deur sy brcer, Albsrtus Petrus Heydenrych (Albertus), wat ook sedert daardie jaar daar woon. Gedurende ongeveer 1977 het hulle moeder, Mev Hester Anna Johanna Heydenrych, ook daar kom woon. Die moeder en haar twee seuns het elk 'n eie huis op die plaas bewoon.

Sy het die oorspronklike opstal betrek

en

8.

en alleen daarin gebly. Dlt is 'n ou T-vormige Kaaps-Hollandse gewelhuis. Die staangewel bokant die voor= deur dra die datum 1841. Aan die sy- en agtervleuels
is wolwegewels. As mens by die voordeur staan en na die huis kyk is die uitleg daarvan soos volg (sien plan, bewysstuk D). Die voordeur gee toegang direk tot die voorhuis (of sitkamer). Links daarvan, in die huis se linkervleuel, is die kombuis en regs 'n slaapkamer in die regtervleuel, met 'n "kelderkamer" weer regs daarvan, wat net van buite bereik kan word. Deure gee direk uit die voorhuis toegang tot die kombuis en dié slaapkamer. In die endmuur van die huis se linkervleuel onder die linkerkantste wolwegewel is twee klein venstertjies. Die een naaste aan die agterkant is die venster van die spens wat in die linker agterhoek van die kombuisvertrek ingebou is. Die ander venstertjie, naaste aan die voor= kant van die huis, is die kombuisvenster. (Hierdie venstertjie is gemerk met die letter C op die plan,

bewysstuk
9. bewysstuk D en op foto's, bewysstuk C4 - van die blnne= kant van die kombuis, en C10 - van die endmuur onderkant die linker wolwegewel). Hierdie venstertjie is ongeveer 18 duim hoog en 15 duim breed en is redelik hoog (onge= veer 5½ voet)bo die grond . 'n Deur in die agtermuur van die linkervleuel gee toegang uit die kombuis na die badkamer wat aan die buitekant in die hoek van die linker- en agtervleuels van die huis ingebou is. Reg oorkant die voordeur in die agterste muur van die voor= huis is 'n deur wat direk uit die voorhuis toegang ver= leen tot 'n slaapkamer in die huis se agtervleuel. Dit was Mev Heydenrych se slaapkamer. Aan die agterkant daarvan was 'n verdere kamer wat as 'n pakkamer deur haar gebruik was. 'n Deur in hul gemeenskaplike skeidings= muur het hierdie twee kamers direk met mekaar verbind. Mev Heydenrych se bed, wat al bed in haar slaapkamer was, het in die regter agterhoek van haar kamer gestaan oorlangs teen die agtermuur met diekoppenent teen

die
10. die buitemuur d.w.s. skuins na regs oorkant die deur na die voorhuis.
Dwars voor die ou opstal verby loop 'n openbare grondpad langs die Bergrivier op van Hermon na Wellington, tussen die opstal en rivier. Die pad gaan o.a. na die plaas Botmasdrif (onder die plaasarbeiders ook bekend as "Bosmansdrif"). Regs voor die ou opstal en ongeveer 150 tree van die rivier af is 'n padaansluit= ing waar 'n plaaspaadjie uit die openbare pad afdraai in die rigting van die rivier. Die plaaspaadjie gaan tot by 'n put. Vandaar af verander dit in 'n voetpad wat tot by die oewer van die rivier gaan en aan die ander= kant in 'n oostelike rigting voortgaan in die rigting van die plaas Eikeboom. Die put is 5,5 m diep en die water daarin staan op 1,5 m van onder. Die put is geleë ongeveer 300 m padlangs van die ou opstal af. Dit is beskerm deur 'n borswering met 'n hoogte van 900 mm bo grondvlak,met 'n deksel daarop wat bestaan uit vyf beton

plate

11.

plate. Elk van hierdie plate is 2,1 m lank, 630 mm breed en, soos hulle vertoon op die foto, bewysstuk C8, omtrent 100 mm dik. Elke plaat weeg 240 kg.
Albertus se woning is ongeveer 200 m van dié van sy mocder. Op Saterdag, 28 Desember 1985, het hy die boerdery alleen behartig want sy broer was toe met vakansie. Nadat hy daardie aand die plaaswerk klaargemaak het, is hy na sy moeder. Sy was toe 67 jaar oud maar nog redelik gesond. Aan die begin van Desember het sy egter geval en 'n spierbesering aan haar been opgedoen. Die gevolg daarvan was dat sy op daar= die Saterdag nog baie swaar en met behulp van 'n kierie geloop het. Hy het by haar gekuier en gesels en is on= geveer 6.30 nm daar weg. Sy broer se hond was bedags by sy moeder. Om ongeveer 8 nm is hy terug na haar om nag te sê en die hond na sy afwesige broer se huis te neem en daarin te gaan toesluit. Die hond moes die huis oppas omdat daar vantevore al daar ingebreek was.

Met
12. Met sy vertrek was alles by sy moeder se huis in orde. Hy het gewag totdat sy die vensters toegemaak het en die voordeur gesluit het. Die voordeur het 'n sifdeur
aan die buitekant gehad en die groter vensters het "blindings gehad wat kon grendel", maar die klein kom= buisvenster was blykbaar net 'n opening in die muur met 'n ruit daarin sonder diefwering.
Pas nadat Albertus van sy moeder af weggetrek het,tref hy een van sy plaaswerkers, Jonas Carolus, aan in die openbare grondpad voor en ongeveer 50 m van haar huis af. By Jonas was Japie Samuels (be = beskuldigde no 2). Albertus het Japle herken want hy het hom ook 'n paar dae tevore, op 24 Desember, op die plaas gesien terwyl hy besig was om 'n skaap wat Jonas gekoop het op te saag by 'n koelkamer waarin die plaas= werkers se vleis gehou word. Albertus het vir Samuels gestuur om Jonas se ma te vra hoe sy die vleis gesaag wou hê. Op die aand van die 28ste Desember was Jonas

redelik
13. redelik onder die invloed van drank toe Albertus hom op die pad teengekom het, maar beskuldigde 2 het toe vir hom nugter voorgekom. Albertus het vir Jonas gevra waarheen hy op pad was. Hy het geantwoord dat hy na die buurplaas gaan. Jonas sê toe vir Albertus dat Samuels met hom wou praat. Toe Albertus hom vra waar= oor hy wou praat, antwoord Samuels dat dit "allright" is, hy het niks te sê nie. Albertus het toe aangery. Hy kon die twee op die pad goed sien want volgens die getuienis was dit toe net by sononder en die daglig was nog helder.
Teen ongeveer half-agt die volgende oggend het Albertus voor sy moeder se woning stilgehou en gemerk dat alhoewel die sifdeur toe was die voordeur oopgestaan het. Hy het ingegaan. Die gordyne was nog toegetrek en dit was redelik donker binne-in dle huis. Maar hy het sy moeder se pantoffels in die voorhuis sien lê. Haar kierie het ook in die huis gelê. Haar

bed
14. bed was deurmekaar, hy het haar handsak onder haar bed kry lê en daar was sleepmerke op die gepoleerde houtvloer van die voorhuis. Die ruit van die kombuisvenstertjie (venster C) "was uitgebreek en sy moeder was nêrens te Vind nie. Hy het onraad gemerk en die polisie van Riebeeck-Wes ontbied. Hy het sy plaaswerkers bymekaar gemaak en aan die soek gesit na sy moeder,maar aanvanklik sonder welslae.
Toe kom Mnr Jacobus Mostert,van die WP Kooperasie op Hermon,daar op die openbare pad verby gery om ongeveer 8 vm. Sy vrou was by hom en hy was op pad na die plaas Brakfontein van 'n Mnr Buckle wat met vakan= sie was. Hy moes die plaasarbeiders daar gaan wyn gee. Albertus het hom in die pad gestop, hom vertel wat gebeur het en hom gevra om met die soektog te help. Mostert het ingewillig en begin help soek saam met die plaas= werkers. 'n Plaaswerker het hom geroep en 'n sleepsel gewys in die afdraaipad na die rivier. Hy het daar nog

sleepmerke ....
15. sleepmerke gekry en hulle padlangs gevolg in die rigting van die rivier. Ongeveer 3 meter van die put af het die
sleepmerke weggeraak. Mostert merk toe dat die lang gras wat rondom die put gegroei het,teenaan die put plat= getrap was. By nadere ondersoek sien hy 'n bloedspatsel teen een van die beton plate van die put se deksel. Hy het dit probeer wegskuif maar kon dit nie roer nie. Dit was te swaar. Die plaaswerker wat saam met hom was,het toe ook hand bygesit maar die twee van hulle kon die plaat nog nie beweeg nie. Nog twee werkers het bygekom en die vier van hulle het toe daarin geslaag om die plaat 'n entjie weg te skuif. Dit was klaarblyklik 'n endplaat. Mostert het deur die skreef afgeloer in die put. Hy het iets in die water sien dryf wat vir hom soos "'n opblaas-plastieksak" gelyk het. Hulle het die plaat verder oopgeskuif. Mostert sien toe dat dit die liggaam van "n vrou is wat gesig-ondertoe in die water dryf. Net die nek en rug was bokant die water. Met behulp van 'n leer

en

16.

en 'n plaaswerker wat in die put afgelaat is,het hulle die liggaam versigtig uit die put uitgehaal sonder om merke daaraan te laat. Dit was die lyk van Mev Heyden= rych, Albertus se moeder (van nou af aan verwys ek na haar as die oorledene).

Sy was nakend behalwe vir 'n frokkie van 'n baie fyn wit materiaal wat om haar nek en een skouer was. Daar was baie kneusplekke aan haar liggaam en "bloed het onder (by) haar geslagsdele uitgevloei".

Die volgende dag, Maandag, 30 Desember, is 'n lykskouing op oorledene uitgevoer deur Dr Martin Muller, distriksgeneesheer van Paarl. Sy vernaam= ste bevindings was die volgende:

(a)	intra- en ekstra serebrale bloeding aan die posterior en temporale gedeeltes van die grootharsings (dit beteken dat daar bloeding binne-in die harsings was en ook aan die buitekant daarvan);
(b)	fraktuur van al die linkerribbes en van al die

regterribbes ...

17.
regterribbes behalwe rib no 1 - almal lateraal;
(c) fraktuur van twee rugwerwels - T4 en T12 - wat
saamhang met die ribbreuke;

(d) (1) verbrokkeling (masserasie) van die lewer;
(ii) breuke in die milt;

(e) Die keel- en asemhalingsorgane is soos volg beseer:
(i) In die slukderm en middelvlles tussen die

longe (mediastinum) was daar 'n uitsypeling van bloed uit die gekneusde weefsel; (ii) In die hooflugpyp (trachea) en longpype (bronchi) was daar bloederige skuim: (iii) Die regterlong was gekneus, met veelvuldige laserasies, en daar was 380 ml bloed in die regter longholte;

Die linkerlong was ook gekneus, met veelvul= dige laserasies, en daar was 250 ml bloed in die linker longholte;

(f) daar was positiewe tekens van geslags-trauma; die

vaginale

18. vaginale slymvlies aan die agterkant van die skede was heeltemal weggestroop met kneusing van die
perineum, en bloed was in die geslagsdele teen= woordig - die slymvlies is vas aan die spierlae en was heeltemal daarvan weggestroop, en daar was ook kneusings tot in die diepspiere;
(g) daar was 300 ml vry bloed in die buikholte en veel= vuldige kneusings van die dermlusse;

(h) die liggaam was oortrek van kneusings en skaafwonde, sommige nadoods, en daar was ook nog ander beserings. Hierdie veelvuldige verdere letsels is soos volg deur Dr Muller beskryf in 'n aanhangsel tot sy lyk= skouingsverslag, bewysstuk B, die inhoud waarvan deur die verdediging erken is maar wat die genees= heer nietemin tydens sy getuienis bevestig en toege= lig het: "1.. Veelvuldige voordoodse skaafwonde gesig en kop met aaneenlopende kneusings,met disseksie

onderhuids ....

19. onderhuids blootgelê 3x4 cm tot 2x6 cm.

2.	Kneusing beide lippe met bloeding.
3.	Kneusing anterior ½ tong met lasserasies en bloeding.
4.	Bloeding in neus gevind.
5.	Longitudinale skaafwonde rug en boude asook beide bene. Hierdie letsels is nadoodse beletsel= ing.
6.	Skaafwonde beide skouers posterior links 6x4 cm en regs 4x4 cm.
7.	Die kneusings in nek is baie prominent anterior en lateraal,in die diepspiere blootgelê met dis= seksie. Dle hioied been is ook gefraktuur.

(Dr Muller het verduidelik dat die hioiedbeen die boonste beentjie van die lugweg in die keel is.)

8. Die regter humerus is ook gefraktuur (boonste 1/8).
(D.w.s. die regter bo-arm was gebreek.) Beide

arms

20. arms is oortrek met kneusings en by beide polse is diepspier bloedings waargeneem. 9. Daar is ook nadoodse skaafwonde op buik en

beide bobene gevind. Die op beide bobene anterior, het 'n geruite patroon.

10.	Voordoodse skaafwonde beide knieë.

11. Kneusings, diepspier bloedings en skaafwonde beide onderbene veral lateraal en anterior, hierdie trauma is diffuus en aaneenlopend met disseksie gevind.

12.	Die bobene mediaal: (sien sketse)

(a) Regs: kneusing mediaal 4x5 cm.
(b) Links: 2 krapwonde 1,8x0,0 cm en 1,7x0,1 cm.
(c) Links: 2 prominente kneusings ovaalvormig

1x2 cm en 1x1 cm.

13.	Die (R) hand vinger naels 1,2 en 3 is afgebreek.
14.	Met disseksie van die toraks en abdomen is gevind:

(a)

21.

(a)	Regs 8-12 kneusings tot in diepspier lae ± 5x8 cm in omvang waarvan sommige aan= eenlopend is. Hierdie letsels lê veral in die laterale lyn asook anterior en stem ooreen met inwendige trauma soos met disseksie gevind (fraktuur ribbes en mas= serasie van lewer).
(b)	Links 15-18 kneusings sommige aaneenlopend en diffuus verspreid oor laterale lyn oor= eenstemmend met trauma gevind (fraktuur ribbes asook ruptuur milt)."

Dr Muller se gevolgtrekking was dat 'n "groot mate van omvattende geweld op verskillende van die oorledene se orgaansisteme toegepas was"; waarskynlik in die vorm van "stompgeweld" soos bv. die toediening van skoppe en houe met vuiste of knuppels. Sy opinie aan= gaande die effek van die vernaamste beserings op die oorledene se kanse op oorlewing was soos volg: -

Met .
22. Met soveel gebreekte ribbes kon daar nie meer vir die longe 'n vakuum geskep word nie en kon sy
nie meer asemhaal nie. Hy het getuig dat selfs 'n normale gesonde (en klaarblyklik veel jonger) persoon die breek
van soveel ribbes nie vir langer as 'n kort tydjie sou kon oorleef nie.
Die brein-, long-, milt- en lewerskade kon elkeen op sigself die dood veroorsaak het. Weens die kumulatiewe effek van al die beserings was haar kanse op oorlewing nul gewees.
Daar was geen vog in die oorledene se longe nie. Sy het derhalwe nie verdrink nie. Toe sy in die put gegooi is,het sy gevolglik nie meer asem gehaal nie. Met inagneming van die beserings wat Dr Muller as "nadoods" beskrywe het, was hy van mening dat die oorledene òf sterwend òf reeds dood was toe sy in die put gegooi is. (Indien sy toe sterwend, maar dus nog lewend was, sou sy weens die effek van die gebreekte

ribbes
23. ribbes in elk geval nie meer kon asemhaal nie en der= halwe ook nie vog in die longe kon kry nie.)
Toe hy die oorledene se woning deursoek het, het Albertus die volgende items vermis: haar goue mans-polshorlosie met 'n silwer band en haar beursie met ongeveer R60,00 in geldnote daarin. Uit die pakkamer aan die agterkant van haar slaapkamer is 'n vol karton wat 12 bottels brandewyn bevat het, vermis. Uit die "kelderkamer" is ongeveer R60,00-R70,00 vermis. Daar= die kamer is eintlik die plaaskelder. Daarin word groot kanne wyn, bekend as "swartvarkies", gestoor, asook vuurhoutjies, tabak, sigaretpapier vir die draai van sigarette, en dies meer. Albertus kon nie vasstel of daar enigiets anders behalwe die geld daaruit vermis was nie. Die oorledene het 'n spaarsleutel vir daardie kamer gehou in 'n glasbakkie op 'n lessenaar in die voorhuis.

Die ondersoekbeampte, kaptein Willem Neethling van die Suid-Afrikaanse Polisie op Malmesbury,

het

24.

het tussen 10 vm en 11 vm op Sondagoggend, 29 Desember, by die oorledene se woning aangekom. (Hy was destyds
nog 'n luitenant maar was met die verhoor reeds kaptein. Ek sal in hierdie uitspraak hom op die hoër rang noem.) Tydens sy ondersoek het kaptein Neethling stukkies glas gevind binne en buite die kombuisvenstertjie, maar hulle was gesamentlik heelwat minder as die glas van die ver= miste ruit. In die oorledene se slaapkamer het 'n stoel omgelê by die lessenaar langs haar bed. Die beddegoed op die bed was deurmekaar en op die tapyt was daar twee nat kolle langs die bed aan die voetenent daarvan. Die aard van daardie kollekon egter nie vasgestel word nie. Daar was ook twee hangkaste in die slaapkamer. In een van hulle het kaptein Neethling 'n bloedbevlekte kussing gevind. Hy het die oorledene se pantoffels aangetref waar Albertus hulle vroeër die oggend gekry lê het. Een van hulle het gelê op die drumpel van die deur tussen die voorhuis en die slaapkamer en die ander een ongeveer

1,5 m
25. 1,5 m daarvan af op die vloer van dle voorhuls. Hy het ook 'n stel sleepmerke ongeveer 2 voet uitmekaar op die vloer van die voorhuls waargeneem. Hulle het van die slaapkamer se kant gekom;
Die deur van die kelderkamer was gesluit en die spaarsleutel wat deur oorledene gehou is soos voornoemd, was weg. Die lig in die kelder was afge= skakel. Aan die kelderdeur was daar merke by die slot= gedeelte wat daarop gedui het dat iemand die deur van buite af probeer oopbreek het. Daar was geen dergelike tekens aan die voordeur van die opstal nie.
'n Paar dae later was oorledene se twee skoondogters besig om haar woning aan kant te maak en haar besittingste.pak. Een van hulle ontdek toe 'n bloedbevlekte kussing wat deels op 'n koffer en deels teen die agterste muur gelê het. Dit het voorgekom asof dit daar gegooi was. Die bloed op dié kussing en op die een wat kaptein Neethling gevind het, was van

groep
26. groep "O",wat dieselfde is as die van oorledene. Die tweede kussing is klaarblyklik in die pakkamer gegooi tydens die geweldpleging op oorledene. Daar is nie deur Neethling gesoek vir 'n nagrok of ander kledingstukke bo en behalwe die frok,wat die oorledene op die nag van 28-29 Desember kon aangehad het nie, en daar is geen getuienis dat enige sulke kledingstukke gevind was nie. Kaptein Neethling het later een van dle put se beton dekselplate laat verwyder om dit te gaan weeg. Dit was so swaar dat die gesamentlike kragte van agt plaas= werkers nodig was om dit op te tel en op 'n vragmotor te laai.
Op Maandag, 30 Desember, het 'n plaaslike kleurlingvrou, Hendrika Marianna Joubert, wat toe op die naburige plaas Botmasdrif gebly het, 'n rapport ge= maak aan Albertus Heydenrych. Hy het op dieselfde dag die polisie daarvan verwittig. Die gevolg daarvan was dat beskuldigdes 1-7 in die vroeë oggendure van 31 Desember

1985 .

27.

1985

deur kaptein Neethling gearresteer is op die ver= skeie plase waar hulle in die Wellingtonse omgewing gewoon het. Daardie plase is, met die plaaslike voet= paaie langs, 15-18 km van Koornlandsdrif af. Die be= skuldigdes is almal na Malmesbury geneem vir die ver= kryging van hul vingerafdrukke en daarna vervoer na verskillende polisiestasies in die omgewing waar hulle apart van mekaar aangehou is. Die destyds 14-jarige beskuldigde no 8, Charlie Bolsom, is op 19 Februarie

1986

aangehou. Die volgende dag is die destyds 15-jarige kleurlingseun, Booi Adonis, ook aangekeer. Hy was aan= vanklik die negende beskuldgde.

Beskuldigde no 2, Japie Samuels, 'n ge= troude man met twee kinders, het destyds 'n buite-egtelike liefdesverhouding gehad met 'n dogter van Gert Fortuin, wat gedurende 1985 'n plaaswerker op Koornlandsdrif was en daar gebly het. Samuels het haar heel dikwels daar gaan besoek. Dit is gemene saak dat beskuldigdes 1-7

op
28. op voorstel van Samuels per trein op Saterdagmiddag, 28 Desember 1985, vanaf Malan Stasie noord van Wellington, gereis het na Hermon met die doel om by Gert Fortuin (wat ook "Pang" geheet het) se woning te gaan kuier en die naweek daar te dans en jolyt te maak. Hulle het met daardie doel voor oe beskuldigde no 5, Ernest Hen= dricks, se radio en platespeler saamgeneem. Voor hul vertrek het hulle "Oom Tas" (Tassenberg wyn) gedrink, en sommige van hulle ook bier, maar geeneen van hulle was dronk nie. Na aankoms op Hermon is hulle om en by 6 nm deur spoorweg baanman JP Theunissen met sy bakkie teen 'n fooi van R1,00 elk na Koornlandsdrif vervoer en daar afgelaai. Hulle is toe na Gert Fortuin se huis.

Dit was nie 'n gelukklge samesyn nie. Sake het vir hulle daar skeef geloop en hulle het nie lank daar vertoef nle. Die redes wat vir die onenigheid aangevoer is, was egter uiteenlopend. Volgens Gert Fortuin was hy onwillig dat hulle, sommige van wie hy

nie

29.

nie geken het nie, sy rus en vrede daar kom verstoor. Hy het getuig dat hy hulle terstond verwilder het. Sekere van die beskuldigdes het egter getuig dat alhoe= wel "Pang" ontevrede was met hul koms, hy op versoek van beskuldigde no 2 hulle nogtans toegelaat het om 'n tydjie daar te vertoef, musiek te maak en te dans. Ander het beweer dat beskuldigde no 2 met sy nooi Pang se dogter - in 'n slaapkamer"op die kooi"gaan lê het, dat dit vir hulle te stil daar was, dat daar ook nie wyn was nie, dat hulle toe uit eie beweging vertrek het en dat beskuldigde no 2 daarna by hulle aangesluit het. Almal van hulle behalwe beskuldgide no 7, wat nie getuig het nie, het egter beweer dat hulle van Gert Fortuin af direk teruggeloop het na hulle verskillende woonplekke naby Wellington en eers na middernag daar tuisgekom het. Hulle het ontkendat hulle by die oorledene se huis was of enige van die ten laste gelegde misdade gepleeg het.

Beskuldgde ....

30.

Beskuldgide no 8, Charlie Bolsom, het in sy getuienis ontken dat hy daardle Saterdagaand eniglets met beskuldigdes 1-7 te doen gehad of geslen het. Hy het beweer dat hy destyds op die plaas Eikeboom gewerk het en daardle middag op versoek van sy vrlend, Bool Adonis, wat ook daar gewerk het, na dié se moeder op Koornlandsdrlf is en 'n wyle daar gekuier het. Toe is hulle terug na Eikeboom om die koeie te gaan melk. Daar= na is hulle weer na Adonis se moeder. Sy het vir hulle aandete gegee. Toe is die twee van hule na 'n vrpllkheid op "Bosmansdrlf" waar hulle gedans het. Laten is hulle saam met sekere van dle meisies wat ook daar was terug na Koornlandsdrif. Hy en Adonis het toe gaan slaap by die huis van Adonis se moeder.
Dle Staat het die 16-jarige Bool Adonis as getuie geroep. Voordat hy getuig het is dle effek van art. 204(1) van die Strafproseswet aan hom verduide= lik. Hy het toe getuig. Sy weergawe van die gebeure

daardie
31. daardle Saterdagaand was die volgende.

Hy en sy ouers het gewoon op Koornlands drlf maar hy het op die plaas Eikeboom, oorkant die Berg= rivier, gewerk. Op Saterdagaand, 28 Desember 1985, het hy en beskuldigde no 8 lank na sononder by die rivier aan die Koornlandsdrif kant, geslt en wyn uit 'n bottel drink naby die put. Terwyl hulle so in die donkerte ge= sit en drink het,kom 'n groep mense by hulle verby. Dit was beskuldigdes 1-7. Boy en Japie (beskuldlgdes 2en 3) , vir wle Adonis reeds geken het, het hulle twee met dreige = mente van mesgeweld gedwing om saam met die groep te gaan na "die ou vrou se huis" om daar "te gaan inbreek". Daar aangekom het "Boy" (beskuldigde no 3, Willem Lewis), dle kombuisvenstertjie se ruit stukkend gekap en die kleln Frans Konstabel (beskuldigde no 7) het toe deur die opening ingeklim en die voordeur vir hulle gaan oop= maak. Almal het ingegaan. 'n Lig het in oorledene se slaapkamer gebrand en almal het daar ingegaan. Sy was

aan

32,

aan die slaap onder die komberse. Sy het wakker geskrik en geskreeu. Beskuldlgdes 1 en 3 het die twee bedkusslngs gevat en haar geslg daarmee toegedruk. Van die beskuldig= des het dle komberse van haar afgetrek en haar nagrok van haar lyf afgeskeur. Sy het gestoei, maar is oorwel= dig en op die bed vasgedruk deur no's 1, 2, 3 en 4,
Beskuldlgde no 1 het toe haar bene vasge= hou en Frans Konstabel is deur beskuldgide np 3 aangesê om haar "op te klim". Hy het haar toe verkrag. Daar= na het Charlie Bolsom (beskuldlgde no 8) haar verkrag, en toe hy self (Booi Adonis). Daarna het al die ander beskuldlgdes haar ook verkrag in dlé volgorde - no's 6, 5, 4, 3, 2 en 1.
Daarna is die oorledene deur sekere van die beskuldigdes van die bed afgetrek. Sy het haar teen= gesit en gestoei en geskree. (In dié proses is die stoel by die lessenaar langs haar bed omgegooi.) Sy het op haar knieë op die vloer te lande gekom. Almal het haar

toe
33. toe geskop en met hul vuiste geslaan totdat sy bewuste= loos op die mat gelê het. Toe het beskuldlgda no 3 haar goue polshorlosie van haar arm afgehaal en vir homself geneem. Hy en no's 1 en 2 het haar ult die huis uit na die put toe gesleep omdat hulle bang was dat sy moontlik een van die beskuldides sou kon uitken. Op pad na die put het no 3 haar arm agter haar rug omgedraai. Al die ander beskuldlgdes het saamgegaan put toe,en met hul vertrek het beskuldlgde no 4 die slaapkamerlig afgéskakel. By die put aangekom het hulle opaandrang van no 1 almal vir haar weer met hul geskoende voete oral op haar lig= gaam geskop en almal het haar weer verkrag. Toe hulle daarmee klaar was het no's 2 en 3 gesê hulle moet oor= ledene in die put afgooi. Hy (Bool Adonis) en beskuldig= des 1, 4, 5, 6, 7 en 8 het toe een van dle beton plate van die put se deksel "afgelig". Toe is sy nog lewend in die put afgegooi deur beskuldigdes 2 en 3. Die dek= selplaat is daarna weer teruggeplaas. No 2 het vir no 3

gesê
34. gesê om sy hande te gaan was. Daar was van oorledene se bloed aan sy hande. Hy (Booi Adonls),en no's 6 on 7 het in dlé tyd, nadat oorledene in die put afgegooi is, daar gesit en rook.
Op aandrang van no's 2 en 3 is almal van hulle toe terug.na die kelderkamer om geld en wyn daar te gaan soek. Beskuldigde no 1 het die sleutel daarvan gaan haal en oopgeslult. Almal van hulle het ingegaan. Daar was geld op 'n tafeltjie in die kamer. No's 1, 2 en 3 het die geld gevat en dit onder al die ander beskuldig= des behalwe no 8 en Booi Adonis uitgedeel. Almal het egter wyn en tabak gevat. Daarna het almal vertrek, beskuldigdes 1 tot 7 per voet na Welllngton en Adonis en no 8 na Adonis se ouerhuls waar hulle oornag het.
Dle volgende dag, Sondag, 29 Desember, is hy en sy maat "Stukkle" Bolsom (beskuldigde no 8) deur kaptein Neethling gearresteer en oor die voorval ondervra. Hy (en blykbaar ook no.8) het alle kennis

daarvan . . ....

35.

daarvan ontken Hulle is toe albei weer vrygelaat later dleselfde dag. Sewe weke daarna is hy egter weer in hegtenls geneem. Hy het sy aandadigheid aan die mlsdade toe erken en 'n bekentenis gaan maak aan landdros van Houwellngen van Malmesbury.
Tydens kruisondervraging het Adonls hom= self in sekere opsigte weerspreek en telkens dle inhoud van sy bekentenis en van sy aanvanklike getuienis (d.w.s. dié wat hy in hoofondervraging gegee het) in sekere be = sonderhede aangevul of gewysig. So het hy bv. in sy bekentenis gesê dat dit Charlie Bolsom was wat die oor= ledene se goue polshorlosle gevat het. Daarin het hy ook gesê dat die oorledene in die huis gewurg was, maar tydens kruisondervraging kon hy nle onthou dat dit ooit gebeur het nie. Volgens sy aanvanklike getuienis het beskuldigdes 2 en 3 oorledene met 'n kussing gedemp; later getuig hy egter dat dit no's 2 en 3 was wat haar met twee kussings gedemp het. Di-t was bv. ook eers

tydens

36.

tydens kruisondervraging dat Adonis getuig het dat die

oorledene van die bed afgetrek is en in die slaapkamer

geslaan en geskop is. 'n Onwaarskynilke aspek van sy

getuienis is dat hy ook gedwing was om die oorledene

te verkrag. Weens dle aard van die manlike wese se
deelname aan die geslagsdaad is dit moeilik om so 'n
bewering te glo. Die verhoorhof het dan ook sterk daar=
aan getwyfel. Booi Adonis was klaarblyklik nie,'n ge=
tuie op wie se weergawe 'n hof sonder meer sou kon staat
maak nle. Die verhoorhof het dit ook nie gedoen nie.
Op grond van die getuienis van Gert Visser, wat des=
tyds op Koornlandsdrif gewoon en gewerk het, het die
verhoorhof ook getwyfel aan Adonis se bewering dat hy
deurgaans 'n onwillige deelnemer aan die betrokke ge=
beure was.

Gert Visser het vir die Staat getuig.

Hy het Japie en Boy (beskuldigdes 2 en 3 respektlewelik)
wie hy geken het, laat op die namiddag van 28 Desember

op

37.

op Koornlandsdrif sien arriveer in Theunissen se bakkie saam met ander persone wat hy nie geken het nie. Hy het die groep na "Pang" sien gaan en hoe dié vir hulle terstond verwilder het. Hy het hulle toe sien loop "al met die pad op Botmasdrif toe" en dat Japie Samuels hulle later van agter af ingehardloop het. Op pad terug van Botmasdrif, waar hy die aand gaan kuier het, het Gert Visser tussen 10 en 11 nm in die helder maan= lig 'n groep mense op Koornlandsdrif gewaar wat op pad rivier toe was. Hulle was toe ongeveer 8 m van die put af en het in die rigting daarvan beweeg. Hulle het 'n "wit ding" gesleep. Weens die feit dat hy te vêr van hulle af was en dat hulle "in 'n bolling" be= weeg het kon hy nie sien wie hulle was of wat die "wit ding" is nie. Hy het vir hulle geskree en gevra waar= heen hulle gaan maar het nie 'n antwoord gekry nie. Terwyl hy die groep nog so gadegeslaan het gewaar hy twee persone wat hy geëien het as Booi Adonis en Charlie

Bolsom.

38,

Bolsom. Hulle het gekom vanaf die rigting van dle "ou stoor" op die werf van die oorledene se opstal. Hulle het deur die "plaasdraad" gekruip. Hy het huile gevra waarheen hulle gaan maar ook van hulle geeh ant= woord gekry nie. Nadat hulle deur die draad is, het hulle "agter die span" met die wit ding aangegaan. Gert Visser was seker dit was Adonls en Bolsom wat hy gesien het. Hy het erken dat hy "'n doppie ingehad het"maar het beweer dat "daardie dopple het al so halfpad uitgetrek" toe hy hulle geslen het. Ek handel later weer met hierdie uitkenning.
Uit wat vroeër in hierdie uitspraak omtrent haar gesê is, het dit reeds geblyk dat Hendrika Joubert 'n belangrike bron van inligting was oor dle identiteit van die mlsdadigers. Sy was inderdaad 'n kardinaal belangrike staatsgetuie. Hier volg 'n same= vatting van haar relaas.

Op daardie Saterdagaand het sy gaan kuier

op dle plaas Eikeboom, oorkant die rivier van Botmasdrif

en

39.

en Koorniandsdrif af. Sy het om ongeveer 10 nm terug= gekeer en met die voormelde voetpad langs opgeloop nadat sy dle rivier oorgesteek het. Toe gewaar sy in die helder maanlig vyf manspersone en 'n vrou by die put (volgens die kalender vir 1985 was dit volmaan op 27 Desember). Sy het gaan staan en na hulle gekyk om uit te vind wat aan die gang was. Sy was alleen en het naby 'n boompie gestaan. Daar was niks tussen haar en die groep nie en sy kon hulle goed sien. Sy was van mening dat sy vir hulle ook sigbaar sou gewees het indien hulle in haar rigting sou gekyk het. Die vrou het teen die put gelê en kreun. Sy was gekleed in 'n kort wit kledingstuk. Hendrika kon nie uitmaak of sy 'n blanke of 'n kleurling was nie maar kon aan haar borste sien dat sy 'n vrou was. Sy hoor een van die groep roep "Booi". Sy het gemeen dat dit beskuldigde no 8 se kwaai oom Booi was wat geroep word. Toe kyk sy waar hy is, want sy was baie bang vir hom en het

gedink
40. gedink hy Is met sy vrou aan die baklei. Sy het hom nie opgemerk nie, maar sien en herken toe vir "Boy" -beskuldigde no 3 - en vir "Japie" - beskuldgde no 2 -wat sy albei geken het. Sy het getuig dat sy ongeveer 10 treë van die groep af was,maar toe sy gevra is om dle afstand in die hof aan te toon het sy 'n distansle van 6 treë uitgewys. Dit is duidelik dat sy deurgaans te kenne gegee het dat sy baie naby aan hulle was. Een van die groep het die vrou aan haar regterhand vasgehou. Langs dié een het 'n ander lid van die groep gestaan. Die "twee kleintjies" was by die put en beskuldlgde no 1 het langs hulle twee ge= staan. Sy het hulle almal in die hof uitgeken as beskuldigdes 1, 2, 3, 6 en 7. Op 'n stadium het Hendrika deurmekaar geraak met die nommers van die beskuldlgdes soos hulle in die beskuldigdebank geplaas was. Maar nadat sy die geleentheid gegun was om nie alleen die nommers op die beskulóLigdebank nie, maar

ook
41. ook die nommers op die beskuldigdes self, na te gaan, het sy daarby gehou dat die vyf wat sy by die put gesien het, dié was wat hierbo genoem is. Omdat sy só bang was vlr "Oom Booi" en gedink het "netnou'is dit iemand wat hulle verkrag en as ek daar verby kom dan kry hulle vir my ook beet", het sy besluit om nie langer daar te vertoef nie en haar maar liewer uit die voete te maak. Toe hoor sy een van die groep sê dat hy die bloed van sy hande gaan afwas. Dit het haar laat skrik en sy het onmiddellik padgegee terug Eikeboom toe waar sy oornag het.
Die Sondagaand eers het sy van haar. ma verneem van die moord op oorledene. Sy het toe op Maandag aan Albertus Heydenrych gaan vertel wat sy by die put gesien het. Twee van haar broers was ook vir 'n tyd as verdagtes aangehou, maar sy het ontken dat sy die betrokke beskuldigdes valslik by die ge= beure betrek het om haar broers te beskerm. Weens

kommer .
42. kommer oor haar persoonlike veiligheid het die polisie nie 'n uitkenningsparade gehou waarop sy die betrokke beskuldigdes sou kon uitgewys het nie. Sy het hulle slegs in die hof uitgewys terwyl sy besig was om te getuig.
Alhoewel beskuldigde no 8 nie deur Hen= drika Joubert by die gebeure betrek is nie, het die getuie Flip Heyns dlt wel gedoen. Hy was ook 'n staats= getuie. Gedurende Desember 1985 - Januarie 1986 het hy gewoon en gewerk op die plaas Vredenhof naby Hermon. Hy het getulg dat gedurende Januarie 1986 beskuldlgde no 8 'n goue polshorlosie aan hom te koop aangebied het vir R25,00. Die aanbod is aan hom gemaak naby dle win= kel op Hermon "by die boom waar voertuie mense oplaai". Flip Heyns het die aanbod geweier en beskuldigde no 8 het die horlosie toe in sy sak teruggesit en weg beweeg. Charlie Bolsom het ontken dat hy ooit so 'n aanbod aan Heyns gemaak het.

Geen
43, Geen vingerafdrukke, spore, merke, voor= werpe of ander soortgelyke bewysmiddele wat die beskul= digdes met die pleeg van die misdade sou kon verbind het, is op die toneel gevind nie. Beskuldigdes 2-8 het hulself egter direk daarmee verbind by wyse van beken= tenlsse wat hulle aan landdroste te Malmesbury gemaak het. Die volgende tabel dui aan deur wie, wanneer en aan wie daardie bekentenise gemaak is. Beskuldigde no 2 : 01.01.1986 : Landdros de Roubaix Beskuldigde no 3 : 01.01.1986 : Landdros de Roubaix Beskuldigde no 4 : 02.01.1986 : Landdros van Houwelingen Beskuldigde no 5 : 31.12.1985 : Landdros van Houwelingen Beskuldgide no 6 : 31.12.1985 : Landdros van Houwelingen Beskuldigde no 7 : 31.12.1985 : Landdros van Houwelingen Beskuldlgde no 8 : 19.02.1986 : Landdros van Houwellngen Elkeen se verhaal het in sekere opsigte verskil van dlé van die ander maar in hooftrekke het hulle merkwaardiglik met mekaar en met die weergawe van Booi Adonis ooreengekom.

Die .

44.

Die toelaatbaarheid van al die bekentenisse is betwis in 'n uitgerekte tussenverhoor waarln die betrok= ke beskuldigdes ook self getuig het. By die aanvang van die hoofverhoor het beskuldige no 7, die jeugdlge Frans Konstabel, wat later onskuldig bevind is soos hierbo vermeld, formeel by monde van sy advokaat, Mnr Berthold, erken dat hy sy bekentenls vrywilllglik gemaak het. Mnr Berthold het egter voorbehoude gehad oor die korrektheld van die inhoud daarvan. Die bekentenls is nietemin met sy instemming toe deur die aanklaer, Mnr Theron, ingehandig as bewysstuk H. Op 'n later stadium van die verhoor is beskuldgde no 7 se erkenning terug= getrek en is die toelaatbaarheid van sy bekentenis ook betwis.
Omdat die beskuldigdes almal hul bekente= nisse voor landdroste gemaak het, is die bewyslas inge= volge die bepalings van art. 217(1) van die Strafproses= wet, no 51 van 1977, op hulle om "op 'n oorwig van waar=

skynlikhede ...
45. skynlikhede te bewys dat daardie bekentenisse nle vry= williglik deur hulle gemaak is nie,
In die tussenverhoor het elkeen yan hulle dan ook getuig en beweer dat hulle op die een of ander wyse deur die polisle aangerand is om hulle daardeur te dwing om valslik hul skuld te beken. Almal behalwe beskuldigde no 6 het beweer dat die polisie met voor= noemde doel ook traangas op hulle gebruik het. Hulle het almal beweer dat hulle a.g.v. daardie aanrandings. inderdaad gedwing is om valslik hul skuld te beken. Hulle het egter ook beweer dat hulle deur dle polisie voorgesê is wat om in hul bekentenisse te sê.
Beskuldigde no 2 het o.a. getuig dat hy twee keer voor dieselfde landdros gebring is. Die eer= ste keer was op 31 Desember 1985. Hy was voor en na hierdie geleentheid deur die polisie aangerand. Hulle het hom o.a. geslaan en met elektrisiteit geskok terwyl sy hande geboei was,en hom toegesluit in 'n bakkie vol

traangas

46.
traangas. Hulle het hom ook vertel wat om aan die landdros te sê. Die eerste keer het hy in weerwil van die aanrandings en voorsegging nogtans aan die landdrps gesê dat hy nie weet wat om te verklaar nie. Na ver= dere aanrandings,wat so erg was dat sypolse gebloei het en dat die rande van sy moue, sy trui en sy broek be= bloed geraak het, het hy besluit om aan die landdros sy skuld te gaan beken soos deur die polisie aan hom voorgesê. Toe hy weer voor dieselfde landdros gebrlng is op die volgende dag was hy steeds bebloed en het hy sigbaar gebewe. Wat hy toe beken het was deels sy eie opmaaksels en deels wat die polisie hom voorgesê het.

Beskuldigde no 3 het o.a. beweer dat die polisie aan hom gesê het om die landdros mee te deel dat hy berou had. Hulle het egter nie gesê waar= oor nie en hy wis nie wat "berou" beteken nie. Hy het dit nogtans aan die landdros gesê maar geen rede daar= voor gegee nie. Sy bekentenis, bewysstuk M, eindig

met

47.

met die sin "Ek het berou oor die ou vrou wat hulle doodgemaak het". Hy het ontken dat hy daardie woorde gebruik het en het beweer dat dielanddros dlt self opge= maak het.
Beskuldigde no 4 het o.a. beweer dat hy met blou-geslane oë, 'n geswelde gesig en "'n klein gaatjie" in sy kop wat gebloei het, op die 1ste Januarie voor 'n landdros met snor en bril gebring was en aan hom vertel het dat hy só deur die polisie aangerand is en voorge= sê is om valslik skuld opdie moord te beken. Hy het sy aanrander,wat buitekant "by die kar gestaan het teen die pad",ook aan die landdros uitgewys. Die landdros het dit alles neergeskryf. Daarna is hy weer deur die polisie aangerand. Op die 2de Januarie het hy toe voor 'n ander landdros, die een met die baard, (Mnr van Houwelingen), verskyn en 'n bekentenis gemaak in die terme soos deur die polisie.aan hom voorgesê. Voor die tweederlanddros het hy nog effens gebewe, alhoewel

hy
48. hy hom probeer styf hou het, en die landdros kon sy gebewe moontlik geslen het (sý blou-geslaande oë van die vorige dag moes sekerllk toe ook nog duidelik sig= baar gewees het).
Beskuldigde no 5 het o.a. beweer dat hy herhaaldelik deur die polisie gemartel is met traán= gas, skoppe, getrap en houe. As gevolg van die her= haalde blootstelling aan en brand deur die traangas is die vel aan die eenkant van sy gesig afgestroop van agter sy oor tot onder by sy nek, en toe hy voor die landdros verskyn het, was dié besering nog sigbaar. Hy het ook daarmee volgehou dat wat hy in sy bekentenis gesê het onwaar is en deur dle polisie aan hom voorgesê is. Hy het vir die landdros gesê dat hy deur die po= lisie gedreig en aangerand is. Die landdros was ver= baas om dit te hoor maar het versuim om dit aan te teken.

Dié beskuldlgde het later beweer dat

die

49.

die landdros.hom gedwing het om die bekentenis te maak, maar het daarna weer daardie aantyglng teruggetrek.
Beskuldigde no 6 het ook o.a. beweer dat hy met twee duidellk slgbare dlkgeswelde, blou-ge= slane oë voor die landdros verskyn het weens die pollsie se volgehoue aanrandings op hom en dat die landdros sy "blou oe" sekerllk gesien het. Hy het egter geen navrae daaroor gedoen nie. Hy het ook beweer dat hy deur die polisie voorgesê is wat om voor die landdros te verklaar. Daar was egter in verskeie opsigte verskille tussen wat hy na bewerlng voorgesê is en wat in sy bekentenis staan. So het hy bv. gesê dat alhoewel die speurder aan hom gesê het om nie te sê wie die brandewyn gevat het by oorledene se huis nie, hy in sy bekentenis gesê het dat "Boy en die ander man" dit gevat het., Sy verduideliking was dat hy "dit sómmer opgemaak (het) dat die verklaring kan klaarkom".

Beskuldigde no 8 het o.a. beweer dat hy

met

50.

met 'n "rubber snorkel" waarmee hy duik en wat hy in sy
kamer gehou het, deur sersant Haarhoff van die Suld^
Afrikaanse Polisie geslaan is; en dat hy later her=
haaldelik toegesluit is in 'n kamer waarin die pollsie
toe traangas gespuit het. Hy is ook met die vuis in
die gesig geslaan en voorgesê wat om aan die landdros
te verklaar. In sy verklaring moes hy o.a. die naam

"Japie" genoem het; hy het dié naam vergeet en die
naam "Boy" toe in die plek daarvan gebrúik.

Die betrokke polisiebeamptes en twee

landdroste het ook getuig en hulle het almal die be=
skuldlgdes se bewerings sover dit hulle respektiewelik
aangaan, ontken. Die polisie het egter erken dat hulle
nie altyd die voorskriftevir die in-en-uitneem van die
beskuldigdes na en van die polisieselle waarin hulle
by die verskillende polisiestasies weg van mekaar aan=
gehou is, nagekom het nie. Hulle het ook nagelaat om
die beskuldigdes binne 48 uur na aanhouding voor 'n

geregshof

51.

geregshof te bring (soos geverg by art. 50 van die Strafproseswet). Kaptein Neethllng wat, soos reeds genoem, in bevel van dle ondersoekspan was, het ver= duidelik dat die versuim om dlt te doen te wyte was aan 'n bona fide misverstand wat veroorsaak is deur 'n foutlewe departementele instruksle dat waar dit 'n perlodieke hof is waar 'n aangehoudene voorgebring moet word, die polisle hom voor dié hof moet bring by die eerste sitting daarvan al vind so 'n sltting plaas meer as 48 uur na dle aanhouding. Die beskuldigdes is ook nooit deur 'n distriksgeneesheer ondersoek om vas te stel of hulle enige tekens van aanranding toon nie.
Die geleerde verhoorregter was aandagtig aan die kritiek op die modus operandi van die onder= soekspan en het dit as geldige kritiek beskou wat aan= dag verdien. Hy het nietemin tot die slotsom geraak dat daar niks sinisters is in die gebrekkige optrede van die polisie nie en dat die tekortkominge in dle

werkswyse
52. werkswyse van dle ondersoekspan te wyte was aan dle druk waaronder hulle moes werk en aan die redelik onervarend= heid van die span wat só 'n tipe ondersoek betref. Met ultsondering van beskuldigde no 4 is al die ander be= trokke beskuldigdes egter klaarblyklik binne 48 uur na hul onderskeie arrestasles voor die genoemde landdroste gebring en het hulle toe hul bekentenisse gemaak soos voormeld. Die effek van die versuim om hulle formeel binne daardie tydperk voor 'n hof te bring is, wat die bekentenisse betref, derhalwe grootliks getemper. Die geleerde regter het dle getulenis van dle betrokke po= lisiebeamptes en twee landdroste aanvaar dat die be= skuldigdes nie aangerand of voorgesê is nie en dat hulle normaal voorgekom het toe hulle voor die land= droste verskyn het en geen tekens van enige aanrandings getoon het nie. Sersant Haarhoff se reaksie van ver= baasde en laggende ontkenning van die aantyglng dat hy vir Bolsom met die snorkel sou aangerand het is bv.

deur

53.

deur die geleerde regter gesien en aanvaar as die op= regte reaksie van 'n inderdaad onskuldige persoon. Hy het die beskuldigdes se bewerings verwerp en gevind dat hulle nie daarin geslaag het om hulle van die be= wyslas te kwyt dat hul bekentenisse nie vrywillig en ongedwonge deur hulle gemaak is nie? Hy het pertinent ook bevind dat die beskuldigdes self die bron was van die inhoud van hul verklarings en dat hulle nie voor= gesê is wat om daarin te verklaar nie.
Die geleerde regter het só besluit op grond van sy bevindings aangaande die geloofwaardigheid van die betrokke getuies. Dit is oorbekende reg dat 'n hof van appel slegs in uitsonderlike gevalle sal. inmeng met 'n verhoorhof se geloofwaardigheidsbevindings. Vide bv. REX v DHLUMAYO AND ANOTHER 1948 (2) SA 677 (A) op 701 en 705-706, en S v ROBINSON AND OTHERS 1968 (1) SA 666 (A) op 675 G-enduit.
Na my mening kan daar nie fout gevind word met die geleerde regter se geloofwaardigheidsbe= vindings op die onderhawige aspek nie. Hý het nie misgetas of hom in enige ter saaklike opsig wanvoorgelig nie. Afgesien van wat ek reeds aangaande hul weergawes

gesê
54. gesê het, was die beskuldigdes almal in vele opsigte hoogs onbevredigende getuies. Die inhoud van hul ge= tuienis is in belangrike opsigte só onwaarskynlik dat dit klaarblyklik onwaar is. Die inhoud van iedereen se bekentenis is bv. van só 'n aard en verskil in soveel kleiner besonderhede van mekaar dat dit, om die minste daarvan te sê, hoogs onwaarskynlik is dat dit die resul= taat van voorsegging kan wees. En dit is onmoontlik om te glo dat 'n landdros geen aantekening sou maak van die sigbare beserings aan of onthutsing van sekere van die beskuldigdes wat deur die polisie voor hulle ge= bring is met die klaarblyklike doel om bekentenisse aan hulle te maak nie. Die betrokke twee landdroste het ook ontken dat enige van die beskuldigdes twee keer voor hulle verskyn het. Daar is na my mening niks in die getuienis van dié landdroste wat die verwerping van hul weergawes sou regverdig nie.
Die geleerde verhoorregter het, soos reeds genoem, die polisiegetuienis met omsigtigheid oorweeg. Ek kan geen fout vind met sy hantering van die betrokke polisiegetuienis nie. Sy bevinding dat die bekentenisse van die beskuldigdes toelaatbaar is

kan

55. kan na my mening derhalwe nie aangeveg word nie.
Die sleutelvraag wat nou egter beantwoord moet word is of die skuldigbevindings van die betrokke beskuldigdes regtens korrek was. Dit gaan hier slegs oor die identiteit van die misdadigérs en nie ook oor die pleeg van die misdade nie, want dat die oorledene inderdaad deur iemand verkrag en vermoor is en dat goedere uit haar huis gesteel is, is nie in geskil nie.
Booi Adonis is 'n mededader en daarbenewens nie in alle opsigte 'n bevredigende getuie nie. Daar is gevolglik 'n dubbele rede om sy getuienis met versigtig= heid te benader. Die verhoorhof het dit besef en die getuienis van Booi Adonis op daardie grondslag benader en deeglik oorweeg.
Die verhoorhof het na my mening tereg stawing vir Adonis se getuienis gevind in diebekentenisse van beskuldigdes 2, 3, 4, 5, 6 en 8. Dit het trouens ook tereg bevind dat daar, wat hul bekentenisse betref, vol= doen is aan albei vereistes van art. 209 van die Straf= proseswet, te wete, dat hul bekentenisse nie alleen in wesenlike opsigte bevestig is nie maar ook dat daar deur ander getuienis as hul bekentenisse bewys is dat die

betrokke

56.

betrokke misdrywe inderdaad gepleeg is.

Die geleerde regter het in sy uitapraak op die meriete na my mening tereg opgemerk dat waar daar stawing vir getuienis wat 'n beskuldigde by die pleeg van 'n misdaad betrek, geverg word, daar beswaarlik beter stawing daarvoor kan wees as 'n bekentenis deur so 'n beskuldigde waardeur hy homself by die pleeg van die betrokke misdaad inkrimineer.
Die verhoorhof het verdere wesenlike stawing vir Adonis se getuienis in albei voornoemde opsigte gevind in die getuienis van Hendrika Joubert t.a.v. beskuldigdes 1, 2, 3, 6 en 7. Laasgenoemde beskuldigde kan egter nou buite rekening gelaat word. Ten aansien van beskuldigde no 1 is haar getuienis al stawing vir Booi Adonis se bewering dat beskuldigde no 1 ook aan die pleeg van die misdade deelgeneem het, want hy is die enigste van die beskuldigdes wat nie 'n bekentenis gemaak het nie.
Daar is vier hoofredes waarom haar ge= tuienis met besondere versigtigheid bejeën moet word. Sy het beskuldigde no.l nie tevore geken nie, sy het hom in die nag en slegs met behulp van maanlig uitgeken,

en

57. en geen uitkenningsparade is gehou waarop sy hom sou
kon uitwys nie, en twee van haar broers was ook as ver=

dágtes aangehou. Hierdie is almal grondige oorwegings. Die
verhoorhof was daarvan bewus en het hulle inaggeneem.

Dit is welbekende reg dat uitkennings=

getuienis om verskeie redes nie altyd betroubaar is nie,
al is die uitkennende getuie heeltemal eerlik, en dat

sulke getuienis besondere gevare inhou wat verg dat
dit baie sorgvuldig benader en oorweeg moet word voor=
dat dit aanvaar word. Vide bv. R v MPUTING 1960 (1) SA
785 (T) op 786 H - 789 H; S v MEHLAPE 1963 (2) SA 29
(A) op 32 A - 33 B; S v MTHETWA 1972 (3) SA 766 (A) op
768 A-D; S v MLATI 1984 (4) SA 629 (A) op 632 F - 633 D;
en Hoffmann and Zeffert : THE SA LAW OF EVIDENCE, 3de
uitgawe (1981) 478 - 479.

Die verhoorhof het besondere aandag gewel

aan die aanvaarbaarheid van Hendrika Joubert se getuienis
en het tot die slotsom gekom dat sy 'n geloofwaardige,
d.w.s. eerlike en betroubare, getuie was. Sy was sekerlik

so

58.

so naby aan die groep beskuldigdes dat sy 'n mens na wie

sy doelbewus gekyk het sou kon uitken in die lig van
die feitlik nog volle maan. En sy het sò na hulle, in=

sluitend beskuldigde no 1, gekyk. Sy het hom aan sy

lengte, sy donkerbruin velkleur en sy gesig uitgeken.
Die verhoorhof het haar aanvanklike verwarring aangaan=
de die nommers van die beskuldigdes in ag geneem asook
die rede daarvoor en het bevind dat sy nogtans geglo
moet word. In sy uitspraak het die geleerde regter
die hof se bevinding so geformuleer:

"Ons is bewus van al hierdie kritiek teen haar getuienis, maar aan die einde van die dag is ons tevrede, as ons in-gedagte hou die besondere stewige en be= troubare indruk wat hierdie vrou gemaak het en die beslistheid en sekerheid waarmee sy beskuldigde no 1 hier in die hof uitgeken het, dat sy die waarheid gepraat het en 'n betroubare rekolleksie het van die feit dat sy no 1 daar gesien het."

Haar uitkenning van beskuldlgdes 2, 3 en 6 is ewe eens
deur die verhoorhof aanvaar.

Tydens

59.

Tydens die beredenering van die appêl

is Hendrika Joubert se geloofwaardigheid aangeveg op 'n verdere grond nl. dat sy te kenne gegee het dat sy by"'n boompie" gestaan het toe sy die groep beskuldigdes by die put betrag het, térwyl kaptein Neethllng getuig het dat daar nie bome so naby aan die put was as waar sy gesê het sy sou gestaan het nie. Hy het egter nie van boompies of struike in daardie nabye omgewing ge= praat nie en Hendrlka het nie gaan uitwys presies waar sy gestaan het nie, en is noolt deur enigiemand gevra om dit te doen nie. Kaptein Neethling het egter wel soos volg getuig: "Ek sal sê waar sy beduie het, daar is bome in die bmgewing." Hierdie aspek was nooit tydens die verhoor deurtastend ondersoek nle en na my mening kan dit nle gesê word dat daar nie "'n boompie" was waar sy gestaan het nle. Daar is gevolgllk geen meriete in hierdie verdere beswaar teen haar geloof= waardigheid nie.

Flip

60.

Flip Heyns se getuienis oor die aanbod van die goue horlosie aan hom deur beskuldigde no 8 is na verwys deur die geleerde regter in sy uitspraak, Alhoewel hy nie laat blyk het of die hof Flip Heyns ge= glo het nie, is daar geen rede om daaraan te twyfel dat sy getuienis inderdaad aanvaar is nie. Bolsom het dus ook geldelike voordeel uit die pleging van die misdade probeer put.
Soos reeds hierbo opgemerk, het die ver= hoorhof getwyfel oor die waarheid van Booi Adonis se bewering dat hy en Charlie Bolsom (beskuldigde no 8) gedwing was om aan die misdade deel te neem. Die hof het verdere regverdiging vir sy houding gevind en Gert Visser se bewering dat dit Adonis en Bolsom was wat agter die groep wat die "wit ding" gedra het, aangegaan het. Nog Adonis in sy getuienis nòg Bolsom in sy

bekentenis ...
61 bekentenis het egter beweer dat hulle by die opstal agtergebly het en die groep later gevolg het Maar beskuldigde no 2, Japie Samuels, het in sy bekentenis, bewysstuk L, beweer dat hy en "Toensie" (beskuldglde no 6, Abraham Koelman) kelder toe is toe die ander beskuldigdes die oorledene put toe geneem het en dat hulle twee later agter "die span" aangehardloop het en by hulle aangesluit het net voordat hulle die put bereik het. Dit mag gevolgllk wees dat Gert Visser hom vergis het oor die identiteit van die twee wat agter die groep aangehardloop het. Die verhoorhof het nietemin in Adonis se guns bevind dat dit wel so mag wees dat hy en Bolsom aanvanklik onder dwang by die groep aangesluit het en dat hy eers later "toe hy reeds in die ding was ... met 'n redelike mate van oorgawe daaraan deelgeneem het".
'n Hof van appèl sal alleenlik met 'n skuldigbevinding deur 'n verhoorhof inmeng as dit oortuig

is

62.

is dat die skuldigbevinding verkeerd is. Uit hoofde van die voorafgaande breedvoerige uiteensetting is ek nie daarvan oortuig nie. Ek is trouens tevrede dat die skuldigbevindings regtens. korrek is. Booi Adonis se beskrywing van die wyse waarop die misdade gepleeg is word treffend gestaaf deur die toestand van die lyk en die voorkoms van die toneel, selfs betreffende wat eintllk as die fyner besonderhede daarvan beskou kan word, soos bv sy latere getuienis dat twee kussings gebruik was om die oorledene te demp en dat die dek= selplaat van die put só swaar was dat sewe van hulle
nodig was om dit te skuif. Maar die bekentenisse van

die betrokke beskuldigdes en die getuienis van Hendrika Joubert

is die werklik kardinale stawing vir Adonis se getuienis
dat die beskuldigdes die betrokke misdade gepleeg het.

Uit hoofde van die bogaande kan daar na

my oordeel gevolglik nie met die skuldigbevindings inge=
meng word nie.

Dit

63.
Dit is nie nodig om wyd uit te wei oor die verhoorhof se bevinding dat daar, wat dle moord betref, geen versagtende omstandighede t.a.v. beskuldigdes 1, 2,

3

64.

3, en 6 (appellante 1-4) is nie. Daar is geen fout
daarmee te vind nie. In S v MONGESI EN ANDERE 1981 (3) SA 204
(A) het Joubert AR die volgende gesê op g07 C - 208 1ste reël:

"Die bewyslas om die bestaan van verság= tende omstandighede op 'n oorwig van waar= skynlikhede vas te stel, rus op 'n beskul= digde. Ten einde dit te kan doen, moet daar 'n feitebasis vir die Verhoorhof wees waarvan die bestaan van die versagtende dmstandighede afgelei kan word. (S v NDLOVU 1970 (1) SA 430 (A) te 433H.) 'n Versagtende omstandigheid is 'n baie wye begrip omdat dit dui op 'n feit of omstandigheid, aanwesig by die pleeg van die moord, wat die morele skuld, die ver= wytbaarheid, van die beskuldigde ten op= sigte van die dood van die oorledene verminder of minder laakbaar maak. (S v PETRUS 1969 (4) SA 85 (A) te 94 in fine-95A.) Die benadering wat deur 'n Hof in 'n bepaalde geval gevolg moet word by 'n ondersoek om die bestaan van versagtende omstandighede vas te stel, is deur hier= dle Hof soos volg neergelê:

(1)	of daar omstandighede is wat op die geestesvermoëns of die gemoedstoes= tand van die beskuldige betrekking kon gehad het, indien wel
(2)	of sodanige omstandighede in die be= paalde geval die geestesvermoëns of gemoedstoestand van die beskuldigde subjektief beïnvloed het, en

(3) of die subjektlewe beinvloeding van

die

65.

die beskuldigde se geestesvermoëns

of gemoedstoestand van so 'n aard was

dat die beskuldigde se optrede ten

opsigte van die dood van die oorledene

volgens die objektiewe oordeel van

dle Hof daardeur minder laakbaar of

verwytbaar word. (S v BABADA 1964

(1) SA 26 (A) te 27H-28A; S v VAN

DER BERG 1968 (3) SA 250 (A) te 252

F-G.)

Dit is bekende reg dat dit in die eerste
plek 'n Verhoorhof se taak is om oor die
bestaan al dan nie van versagtende omstan=
dighede te beslis en dat die bevoegdheid
van hlerdie Hof om 'n Verhoorhof se bevind=
ing dat daar nie versagtende omstandighede
is nie te wysig streng beperk is. Soos
dit gestel is in S v BOWERS 1971 (4) SA
646 (A) te 649 A:

'Hierdie Hof kan alleen ingryp en sy eie mening vir dié van die Verhoorhof substitueer indien die Verhoorhof 'n mlstasting of ander onreëlmatigheld begaan het, of indien sy bevinding in die lig van al die getuienis be= oordeel, van so 'n aard is dat dit nie redelikerwyse daartoe gekom kon ge= wees het nie.'"

Dle betrokke beskuldigdes het, soos reeds

genoem, nie self aangaande die bestaan aldan nie van
versagtende omstandighede getuig nie en het hulle ver=
laat slegs op argumente deur hul advokate. Die hof het'
nogtans, soos dit moet, gekyk "na die geheelbeeld van

die

66.

die getuienis en al die omstandighede omringend tot die pleging van die misdryf wat op elkeen [van die beskuldigdes] betrekking het". Daar is tereg gevind dat drank geen rol "by enige van hulle gespeel het toe hulle laat daardie aand die vrou verkrag en vermoor het nie". Die hof het tereg na my mening bevind dat daar ook nie in hulle ge= valle enige beïnvloeding deur hul mede-beskuldigdes om die moord te pleeg bewys is nie, maar dat hulle inteen= deel "gesamentlik as 'n groep op pad na hulle huise besluit het om liewer om te draai om by die dame se huis te gaan inbreek". Die feit dat een van hulle so 'n voorstel ge= maak het en dat die ander daarmee ingeval het is nie na my mening iets wat die morele verwytbaarheid van hul dade sonder meer kan verminder of versag nie. Die hof het ook tereg bevind dat alhoewel hulle nie lank tevore reeds oor hul optrede besluit het nie, dit nogtans oor= woë en beplande optrede was. Wat die ouderdomme van die betrokke beskuldigdes betref het die verhoorhof

die

67.

die volgende bevind:

"Daar is ook oor dle jeugdlgheid van die beskuldigdes deur elke advokaat namens elke beskuldigde gewag gemaak. Nr's 1, 2, 3 en 6 is volwasse manne. Hulle kom ons opsigtellk as geharde grootmense voor en kan in ons oordeel in geen sin as jeugdiges aangemerk word nie, alhoewel hulle maar net pas oor 20 is. In ons oordeel is hulle jeugdigheid wat hler aan= gemerk is, geen faktor om opsigself of in enlge sin as versagting te dien nie."

Daar is geen rede om van hierdie oordeel te verskil nie.
Dit was 'n volgehoue en ulters ernstige geweldpleging op die oorledene. Die wyse waarop dle oorledene beseer en in die put afgegool is laat geen ruimtevir'n bevinding dat die beskuldigdes nle haar dood as hul direkte doel beoog het nie. Die opsetvorm van dolus eventualls is gevolglik nie hier ter sprake nie.
Die moord is een van die kwade gevolge van 'n inbraak wat minstens weens hebsug gepleeg is. Daar is geen suggestie dat die beskuldigdes deur brood=

gebrek

68.

gebrek of geldnood daartoe beweeg is nie. Hulle het trouens ook vir wyn gaan soek.
Na my oordeel is dit gevolglik duidelik dat daar geen sprake van versagtende omstandighede in die geval van beskuldgdes 1, 2, 3 en 6 kan wees nie. Die verhoorhof was derhalwe verplig om die doodstraf aan hulle op te lê vir die moord.
Die doodstraf wat aan hulle vir die verkragting opgelê is verg 'n ander benadering. Dit was 'n vonnis waarop die geleerde regter in die uitoefen= ing van sy diskresie besluit het. Dit is ge= ykte reg dat hierdie Hof met so 'n vonnis sal inmeng
alleenlik indien dit oortuig is dat dit verkeerdelik opgelê is, of anders gestel, "dat hierdie Hof op appèl daarvan oortuig (is) dat die uitoefening van die diskresie op onbehoorlike of onredelike wyse geskied het" - per Botha AR in S v PIETERS 1987 (3) SA 717 (A) op 728 B-C.

By die besluit of die doodstraf vir die

verkragting ...

69.

verkragting in hierdie geval aan die betrokke beskuldiges opgelê behoort te word het die geleerde regter gesê dat in sy oordeel "val hierdie verkragting in die ernstigste moontlik denkbare kader van seksuele aanranding op 'n vrou." Dit is baie sterk gestel. Uit hoofde van die grusame beserings aan die oorledene, veral van dié aan haar geslagsorgane, en met inagneming van hoe die be= skuldigdes met haar te werk gegaan het,is ek genoop om te bevind dat die geleerde regter grondige redes vir sy siening gehad het. En die toets van dle sg. "uit= erste geval" by die oorweging of 'n doodstraf vir ver= kragting opgelê 'n gepaste vonnis is aldan nie, is in elk geval deur Rabie HR oorboord gegooi in S v TSHOMI EN 'n ANDER 1983 (3) SA 662 (A) op 666 C-end.
Die geleerde verhoorregter het nie uit= druklik oorweging geskenk aan 'n lang termyn van gevange= nisstraf as 'n gepaste alternatiewe bestraffing nie. Dit beteken egter nie dat hy inderdaad nie oorweging

daaraan

70.

daaraan geskenk het en daarteen besluit het nie. Die
oorweging dat so 'n termyn van gevangenisstraf moontlik
nie 'n opvallend onaanvaarbare vonnis sou gewees het nie
is ook nie beslissend nie. Vide: S v PIETERS, supra,
op 728 I - 729 F. In daardle saak het Botha AR "die
grondbeginsel wat alle appèlle teen vonnis beheers"
soos volg op 727 F - 728 C toegelig:

"Met betrekklng tot appelle teen vonnis in die algemeen is daar herhaaldelik in talle uitsprake van hierdie Hof beklem= toon dat vonnisoplegging berus by die diskresie van die Verhoorregter. Juis omdat dit so is kan en sal hierdie Hof nie ingryp en die vonnis van 'n Verhoor= regter verander nie, tensy dit blyk dat hy die diskresie wat aan hom toevertrou is nie op 'n behoorlike of redellke wyse uitgeoefen het nie. Om dit andersom te stel: daar is ruimte vir hierdie Hof om 'n Verhoorregter se vonnis te verander alleenlik as dit blyk dat hy sy diskresie op 'n onbehoorllke of onredelike wyse uitgeoefen het. Dit is die grondbegin= sel wat alle appelle teen vonnis beheers. Met die toepassing van daardie beginsel in indivlduele gevalle word daar in die uitsprake van hierdle Hof van tyd tot tyd verskillende toetse, hulpmiddels en maat= stawwe geformuleer en aangewend om, na

gelang

71.
gelang van die besondere omstandighede wat onder behandeling is, te bepaal of ingryping geregverdig sou wees. Wat dlt betref, is daar soms verskille in die bewoording wat in verskillende uit= sprake aangetref word. Sulke verskille moet met omsigtlgheld benader word, want dit sou verkeerd wees om - soos advokate te dikwels genelgfis om te doen - 'n oën= skynlik algemene stelling, wat toepaslik is in die samehang van dle besondere feite wat behandel word, uit die verband van 'n uitspraak as geheel te neem en te probeer, amper asof dit die krag van 'n statutêre voorskrif hetof'n wet van Mede en Perse is, om dit op 'n andersoortige stel feite toe te pas waarop dit in der waarheid nie toepasllk is hle. Dlt is daarom dat.ék hierbo weer eens dle grond= beginsel beklemtoon het: per slot van sake is dit daardie beginsel wat uitein= delik en altyd van deurslaggewende beiang is. In verband met daardie beginsel sou ek nog ne.t een verdere oorweging wou by= voeg. Hlerbo het ek verwys na gevalle waar 'dit blyk' dat die Verhoorregter sy diskresie op 'n onbehoorlikeof onredelike wyse uitgeoefen het. Dit moet verstaan word in die sin dat hlerdie Hof op appél daarvan oortuig moet wees dat die uit= oefenlng van die diskresie op onbehoor= like of onredelike wyse geskied het. Na my mening spreek dit eintllk vanself, want, juis omdat hierdie Hof nie sonder meer 'n eie diskresie het om uit te oefen nie, sou daar sonder sodanige oortuiging geen vol= doende rede bestaan om in te gryp nie."

Ter

72.

Ter samevatting van sy oorsig het Botha AR die volgende gesê op 735 H-J:

"Terselfdertyd is dit noodsaaklik om weer eens te beklemtoon dat die uitein= delike, deurslaggewende vraag steeds bly: kon die Verhoorregter redelikerwyse die doodstraf opgelê het? Dit sou gevolglik alleenlik sin hê vir hierdie Hof om 'n bevinding te boekstaaf dat hy in die eerste instansie nie die doodstraf sou opgelê het nie, indien die omstandighede van die saak van so 'n aard is dat daardie bevinding aanleiding gee tot die verdere bevinding dat hierdie Hof oortuig is daar= van dat die Verhoorregter nie redeliker= wyse die doodstraf kon opgelê het nie. In die afweslgheid van sodanige verdere bevinding sou dit onnodig en selfs on= wenslik wees vir hierdie Hof om hom uit te laat oor watter vonnis hy in die eer= ste instansie sou opgelê het."

Verkragting is uiteraard 'n ernstige en

vernederende vergryp teen 'n vrou. Weens die skade en
lyding wat dit aan die slagoffer berokken, is dit 'n
misdaad wat in alle beskaafde gemeenskappe met afkeer
bejeën en gedug bestraf word. Maar soos in die geval
van feitlik alle ander misdade is daar groot verskille

in

73.

in die wyse waarop dit gepleeg kan word en dus ook wat die erns daarvan betref.
In dle onderhawige geval was dit 'n veel = vuldlge bendeverkragtlng ("gang rape") wat met groot gepaardgaande geweld en wreedheld op 'n weerlose en kreupele ou dame gepleeg is. Die verhoorhof het gemeen dat sy reeds dood was tydens dle tweede verkragting. Daardie slenlng is gegrond op die redelik tentatiewe menlng van Dr Muller. Maar die hof het klaarblykllk Hendrlka Joubert se getuienis uit dle oog verloor dat die vrou (d.w.s. die oorledene) nog by die put lê en kreun het en gevolglik toe nog lewend was, asook dié van Booi Adonis dat sy nog gelewe het toe sy in die put afgegooi is. Hoe dit ookal sy, dit was nogtans 'n grusame en wrede verkragting, selfs al moet dit beperk word tot wat in haar slaapkamer aan haar gedoen was.
As ek derhalwe aan myself dle vraag stel of die verhoorregter redelikerwyse die doodstraf kon

opgelê

74. opgelê het moet my antwoord na my beskeie mening be= vestigend wees. Daar is gevolglik geen gronde waarop daar regtens met die doodvonnis aan die beskuldigdes vir die verkragting opgelê ingemeng kan word nie.
Met die vonnisse aan beskuldigde no 8 opgelê is dit egter anders gesteld. Die kumulatiewe effek van die vonnisse aan hom vir die moord en ver= kragting is 10 jaar gevangenisstraf, en saam met dié vir die inbraak en diefstal, 10½ jaar.
Die geleerde Regter het weliswaar na my mening tereg bevind dat Adonis sy vriend Bolsom tot 'n mate wou beskerm en sy getuienis vir daardie doel in sy guns aangepas het. Maar Bolsom was n kind van/ slegs 14 jaar toe hy die misdade gepleeg het. Om aan so n jong kind 'n effektiewe vonnis van 10½ jaar tronk= straf op te lê is 'n heel uitsonderlike bestraffing. Indien 'n mens, gedagtig aan die oneindige skakerings van menslike boosheid, moet aanvaar dat daar denkbaar

redes

75.

redes mag wees wat só 'n bestraffing kan regverdig, is

sulke redes nietemin nie in die onderhawige geval te
vind nie.

By vonnisoplegging het die geleerde

regter inderdaad faktore wat 'n sterk strafversagtende
uitwerking het, in ag geneem ten gunste vah beskuldigde
no 8 maar nietemin op die voormelde bestrafflng besluit.
Die redes daarvoor het hy soos volg uiteengesit:

"BESKULDIGDE NR 8, jy was maar 14 jaar oud toe jy hlerdle ding gedoen het. Maar nou moet ek dadelik sê dat 'n 14-jarige seun genoeg verstand het om baie goed te besef, veral die mlsdrywe wat jy gepleeg het, hoe verkeerd dit is. Dit is so dat jy klaarblyklik as jongste lid van die groep beïnvloed was deur die res en nie net beïnvloed nle, maar dat daar 'n hoë mate van druk aan die begin op jou ge= plaas was. Dit het ons uit die getuie= nis'van jou vriend Adonis. Maar dit was, soos ek reeds vroeër in my uitspraak ge= sê het, ook vir ons duidelik dat alhoewel daar aan die begin waarskynlik druk was, julle twee bale lustig saamgedoen het toe julle eers op stryk gekom het. Ek het dit oorweeg, soos die proefbeampte aanbeveel, om jou na 'n verbeteringskool

te

76.
te stuur, maar myns insiens sal dit nie genoegsame sensuur wees vir jou optrede nie. In elk geval het jy nie 'n lang geskiedenis van misdadigheid voor jou nie. Verder is ek as Regter van hierdie hof bewus daarvan dat daar gedurig te enige tyd groot getalle mense wat na verbe= terlngskole gekommitteer is, ontsnaptes is en in die samelewing rondloop om verder kwaad te doen. Ek is ook bewus van die feit dat bende-aktiwiteite en aan= sporing tot misdadigheid tot feitlik net so 'n mate in die verbeteringskool botvier as wat dit in die tronke doen. Ek sien nie kans om die kans te vat dat 'n man wat gedoen het wat jy gedoen het, dat jy miskien ook maar soos die ander, want dit is blykbaar maklik om uit 'n verbeter= ingskool weg te loop, feitlik na wille= keur sal wegloop en dat jy, met reeds 'n moord en 'n verkragting feitlik tot dode toe op jou kerfstok, jouself binne= kort in die gemeenskap begewe nie. Ek neem al jou omstandighede in ag, jou jeugdigheid en die faktore wat ek hierbo genoem het."
Charlie Bolsom is gebore op 25 Maart 1971

volgensdiewebsynsverslag oor hom wat deur 'n proefbeampte,
Mnr E W Titus, opgestel is en by ooreenkoms tussen die
partye as bewysstuk ingehandig is. Daardie datum is

geensins

77.

geensins deur enigiemand in twyfel getrek nie. Bolsom
was gevolglik 14 jaar en 9 maande ten tyde van die

pleeg van die misdade. Alhoewel die geleerde Regter

korrek was in sy opmerking dat 'n 14-jarige seun genoeg
verstand het om te besef dat dit verkeerd is om misdrywe

soos dié hier ter sprake te pleeg, het hy blykbaar
Rumpff HR se opmerkings in S v LEHNBERG EN 'n ANDER
1975 (4) SA 553 (A) op 561 A uit die oog verloor, te
wete:

"Vanselfsprekend is daar grade van vol= wassenheid by tienderjariges, maar uiter= aard het geen tienderjarige die rypheid van 'n volwassene nie. Jeugdigheid is onvolwassenheid, gebrek aan lewenserva= ring, onbesonnenheid, en veral 'n geestes= toestand van vatbaarheid vir beïnvloed= ing, veral deur volwassenes."

Al is 'n 14-jarige seun reeds tot mlsdaad in staat, sal
hy weens sy onrypheid dikwels nie oor die insig, self=
beheersing en oordeel beskik om homself daarvan te
weerhou nie. Dit sal veral die geval wees waar hy
deur ouer persone ten kwade beïnvloed word. In weerwil

van

78

van die geleerde regter se bevinding dat beskuldlgde
no 8 aldus beïnvloed was, het hy nogtans nie gehoor
gegee aan die proefbeampte, Mnr Titus, se aanbeveling
dat Bolsom na 'n verbeterlngskool verwys word nie. Die
proefbeampte se aanbeveling was in die volgende terme

(bewysstuk W, paragraaf 10.7 en 10.8):

"Wanneer daar op die aard van die mis= daad, die beskuldigde se jeugdlge ouder= dom asookdie feit dat dit sy eerste oortreding is, gelet word, blyk dit dat verwysing na 'n Verbeteringskool as ge= paste vergeldings- en hervormingsmaat= reël aangewend kan word. Die beskuldigde sal sodoende aan konse= kwente dlssiplinêre maatreëls onderworpe wees asook die geleentheid gebied word om hom beter te bekwaam vlr die ope ar= beidsmark om hom sodoende tot 'n meer sosiaal aanvaarbare leefwyse te motiveer."
Die skepping van verbeteringskole vir

die aanhoudlng van veroordeelde jeugdigesis.klaarblyklik
te wyte aan die besef dat sulke instelllngs 'n minder
skadelike inwerking op jeugdiges het as tronke. Die
geleerde regter het dit blykbaar "besef, soos afgelel

kan
79. kan word van sy opmerking "dat bende-aktlwiteite en aansporing tot misdadigheid tot feitlik net ,so 'n mate in die verbeteringskool botvier as wat dit in die tronke doen". Daardeur gee hy heel duidelik te kenne dat al= hoewel sulke skadelike aktiwiteite ook in verbeterlng= skole voorkom, dieselfde vlak darem nie daar bereik word as in gevangenisse nie.
Wat egter by die geleerde regter die meeste getel het was klaarblyklik sy bewustheid van dle omvang van ontsnappings uit verbeteringskole. Die mate van die geleerde regter se kennis daaromtrent soos deur homself beskryf, regverdig na my mening nie sy gevolgtrekking dat dit blykbaar maklik is om feitlik na willekeur van verbeteringskole weg te loop nie. Vir doeleindes hiervan aanvaar ek egter die betroubaarheid van sy inligting dat ontsnappings uit verbeteringskole gereeld voorkom en dat hy van sy kennis daarvan as regter gebruik kon maak. Die feit van sulke ontsnappings

is

80
is egter na my mening nie 'n genoegsame rede om so 'n jong persoon soos beskuldigde no 8 tronk te stuur nie. Ontsnappings mag wel meer dikwels in verbe= teringskole as in tronke voorkom, maar is nogtans dáár ook 'n redelik bekende verskynsel waarvan die be = staan van die "Airforce" tronkbende (die wat "wegvlieg") so

duidelik

81.

duidelik getuig. In 'n verbeteringskool kom 'n veroor= deelde jeugdige gewoonlik met minder ervare en minder geharde misdadigers in aanraking as in die tronke, In 'n verbeteringskool is hy in die geselskap van mede-jeugdiges, in die tronke is hy in die geselskap van volwassenes, vele waarvan reeds geharde en deurtrapte misdadigers is. So 'n omgewing is uiteraard meer be= nadelend vir 'n jeugdige as dié van 'n verbeteringskool. Die geleerde regter se aandag was heel= waarskynlik nie gevestig op die saak van S v THERON 1986 (1) SA 884 (A) nie. Daar het Botha AR gehandel met die bestraffing van 'n persoon wat aan 'n verkragting, wat hy 18 jaar tevore op 16-jarige ouderdom gepleeg het, eers in Augustus 1984 skuldig bevind was. Na aanlelding van die verhoorregter se mening dat indien die beskuldigde in 1966 tereggestaan het hy waarskyn= lik 'n periode van gevangenlsstraf opgelê sou gewees het, het die geleerde Appèlregter op 897 F-G die volgende

gesê:

82.

gesê:

"Geoordeel bloot aan die hand van die beskikbare inligting, is ek van mening dat dit onwaarskynlik is dat die appel= lant, as 'n seun van sê 16 jaar, gevange= nisstraf opgelê sou gewees het, vanweë die welbekende en verstaanbare ongeneent= heid van regterlike amptenare om kinders bloot te stel aan die nadele van tronk= straf. Die voor-die-hand-liggende en waarskynlike wyse van optrede teenoor die appellant sou gewees het om hom na 'n verbeterlngskool te verwys."

Na my mening behoort beskuldide no 8 ongetwyfeld na 'n verbeteringskool verwys te gewees het. Die geleerde regter het gevolglik fouteer deur hom tronkstraf op te lê, want 'n ontkennende antwoord moet in hierdie geval gegee word op die vraag of die geleer= de regter redelikerwyse die vonnis van gevangenisstraf kon opgelê het.
Die koeël is nou egter as't ware deur die kerk omdat Bolsom reeds vir meer as 'n jaar in die gevangenis is en dit nie meer enige nuttige doel sal dien om hom nou na 'n verbeteringskool te verwys nie.

Weens

83.

Weens die oorwegings waarna hierbo ver= wys is, meen ek egter dat 'n effektiewe vonnis van 10½ jaar gevangenisstraf in hierdie geval skokkend onvanpas is, selfs met inagneming van die ernstige en grusame misdade waaraan beskuldigde no 8 aandadig was. Daar is geen suggestie dat hy die misdade uit "inherente boosheid" gepleeg het nie. Hy was tot 'n mate die slagoffer van omstandighede. Die geleerde regter het inderdaad be= vind dat hy aanvanklik by die groep booswigte aange= sluit het weens die "hoë mate van druk" wat deur som= mige van hulle op hom geplaas is, en dat hy daarna onder invloed van die lede van daardie groep "lustig saamgedoen het". Sy strafwaardlgheid behoort bepaal te word met insigryke begrip vir die kwesbaarhede voortsprultend uit sy onvolwassenheid.

Toe hy gevonnis is was hy nog onder 16 jaar. Hy kon derhalwe ingevolge die bepalings van art. 290(1)(d) van die Strafproseswet verwys gewees

het

84.

het na 'n verbeteringskool, waar hy ingevolge art.
291(1)(a) sou moes bly totdat hy die ouderdom van 18 jaar bereik het. Hy sou gevolglik vir ietwat meer as 2 jaar in aanhouding gebly het. Weens die aard van sy oortredings en die omstandighede waaronder hulle gepleeg was, is dit hoogs onwaarskynlik dat hy voor bereiking van daardie ouderdom vrygelaat sou gewees het. Diè aanhoudingstydperk van 2 jaar behoort na my oordeel as maatstaf te dien vir dle bepaling van die tydperk van sy werklike aanhouding in 'n gevangenis. Maar om hom na vrylating te help om nie weer in misdadigheid te verval nie, behoort die spreekwoor= delike Swaard van Damocles oor sy kop gehou te word in die vorm van bykomstige opgeskorte tydperke van ge= vangenisstraf. Hierdie doel sal bereik word deur die vonnisse opgelê vir die inbraak en diefstal in die geheel voorwaardelik op te skort, 3 jaar van elk van die vonnisse opgelê vir die moord en verkragting ook

voorwaardelik ...

85.

voorwaardelik op te skort en te beveel dat die onop= geskorte gedeeltes van laasgenoemde twee vonnisse saamlopend uitgedien moet word. Dit sal tot gevolg hê dat beskuldigde no 8 dan 'n effektiewe tydperk yan 2 jaar tronkstraf opgelê word.
Geen betoë is namens die ander appellante aan ons gerig m.b.t. die vonnisse aan hulle opgelê vir die huisbraak en diefstal nie. Daar is na my mening geen fout met daardie vonnisse te vind nie.

Die volgende bevele word gemaak:

1.	Die appelle van appellante 1 tot 4 word afgewys.
2.	(a) Die appèl van die vyfde appellant teen die

vonnisse aan hom opgelê slaag gedeeltelik. (b) Daardie vonnisse word soos volg gewysig: Klagte 1:

3 Maande gevangenisstraf, wat in die geheel vir 'n tydperk van 4 jaar opgeskort word op voorwaarde dat die beskuldigde nie skuldig bevind word aan die misdryf van huisbraak gepleeg binne die tydperk van die opskorting nie. Klagte 2:

5 .

86.

5 Jaar gevangenisstraf, waarvan 3 jaar opgeskort word vir n tydperk van 4 jaar op voorwaarde dat die beskuldigde nie skuldig bevind word aan die misdryf van verkragting gepleeg binne die tydperk van opskorting nie. Klagte 3:
3 Maande gevangenisstraf, wat in die ge= heel opgeskort word vir 'n tydperk van 4 jaar op voorwaarde dat die beskuldigde nie skuldig bevind word aan die misdryf van diefstal gepleeg binne die tydperk van opskorting nie. Klagte 4: 5 Jaar gevangenisstraf, waarvan 3 jaar opgeskort word vir 'n tydperk van 4 jaar op voorwaarde dat die beskuldigde nie skuldig bevind word aan die misdryf van moord of aan enige ander misdryf waarvan aanranding element is en waarvoor hy gevonnis word tot gevangenisstraf sonder die keuse van 'n boete,gepleeg binne die

tydperk ......
87. tydperk van opskorting nie. 3. Dit word beveel dat die onopgeskqrte gedeeltes van die vonnisse aan die beskuldigde opgelê op Klagtes 2 en 4 saamlopend uitgedien word.

M T STEYN,AR

HEFER, AR)

SMALBERGER, AR)